Księgozbiór znakiem opatrzony

Książka i czytelnik są parą spojoną węzłami trwałymi, nierozerwalnymi.

– Jarosław Iwaszkiewicz

Mowa o ekslibrisie – graficznym znaku własnościowym określającym przynależność danej książki do księgozbioru konkretnego właściciela. Słowo to pochodzi od łacińskiego ex libris – spośród książek. Znak ten w postaci niewielkiej zadrukowanej kartki przylepiany był na wewnętrznej stronie okładki książki. Na kartce umieszczano zazwyczaj wyobrażenie graficzne, imię i nazwisko posiadacza, tudzież jego inicjały. Cechą nie pozostawiającą wątpliwości z czym mamy do czynienia było zawarcie tych dwóch kluczowych słów: ex libris. Księgoznak oprócz funkcji informacyjnej miał pełnić funkcję estetyczną, co przejawiało się w jego dekoracyjnej formie. Wyobrażenia graficzne były adekwatne do tematu i często zawierały elementy takie, jak otwarta księga, gęsie pióro itp. Jednak najwcześniejsze wyobrażenia z XV w. posiadały formę heraldyczną, rzadziej z portretem, natomiast często z przedstawieniem alegorycznym, mottem lub dewizą. Nie tylko osoby prywatne zamawiały ekslibrisy. Zlecającymi były też instytucje publiczne, jak np. szkoły. Posiadanie własnego księgoznaku było oznaką prestiżu społecznego, dumy z własnej kolekcji i formą wyróżnienia cennych tomów. Przy okazji przypominał osobie, której został wypożyczony egzemplarz o zwrocie i zabezpieczał przed utratą lub kradzieżą. Za pierwowzór ekslibrisów uważa się fajansową tabliczkę z wygrawerowanym imieniem egipskiego władcy Amenhotepa III, która była przywieszona do papirusowego zwoju. Protoekslibrisami były także malowane ręcznie herby rodowe i gmerki właścicieli, najczęściej na dolnych marginesach pierwszej karty. Przyjmuje się, że najwcześniejszym europejskim księgoznakiem jest pochodzący z ok. 1470 r. znak własnościowy niemieckiego kapelana klasztornego Hansa Iglera. Ekslibris ten jest wyjątkowy przez wzgląd na zabawę językiem, która nawiązuje do nazwiska posiadacza. Ostrzegał, że niezwrócenie książki grozi pokłuciem przez jeża (z niem. Igel – jeż).

Natomiast pierwszym znanym polskim ekslibrisem jest księgoznak wykonany dla biskupa Macieja Drzewickiego herbu Ciołek. Datowany jest na 1516 r. i wykonany w warsztacie Hieronima Wietora.

Przykładowe ekslibrisy:

1) heraldyczne:

2) odnoszący się bezpośrednio do tematyki – motyw książki:

3) zleceniodawców publicznych:

4) i wiele, wiele innych:

Odmianą ekslibrisu jest superekslibris, który polega na wykonaniu odcisku przeważnie metalowym tłokiem na oprawionej w skórze zewnętrznej stronie okładki. Tradycja takiego znakowania woluminów jest wcześniejsza, sięgająca już XIV wieku. Superekslibris zazwyczaj był umiejscawiany centralnie i zawierał herb, gmerk lub monogram właściciela. Częstym zabiegiem było jego złocenie.

Obecnie ekslibrisy stają się ponownie popularne, a współcześni artyści chętnie zabierają się za ich projektowanie, puszczając wodze fantazji i traktując jako jeden z etapów artystycznego rozwoju.

kgiz

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s