Okiem kodykologa – budowa średniowiecznych kodeksów na przykładzie ewangeliarza

Kodykologia (franc. codicollogie), jako nauka pomocnicza historii, zajmuje się badaniem iluminowanych rękopisów pod względem ich treści, formy oraz materiału, z którego powstały. W obszarze zainteresowań kodykologa znajduje się cała gama kodeksów, wśród których wyróżnić można:

->  biblie

->  ewangeliarze – zbiór kompletnych tekstów ewangelii

->  ewangelistarze – zbiór perykop (fragmentów ewangelii) przeznaczonych do odczytywania podczas nabożeństw i analizowana podczas homilii

-> sakramentarze – księgi liturgiczne z modlitwami mszalnymi (zanim powstały mszały)

-> lekcjonarze – księgi liturgiczne z czytaniami biblijnymi na poszczególne dni roku liturgicznego (weszły w skład mszału)

-> psałterze – zbiór psalmów

Kodeksy te z reguły podporządkowane były ustalonemu schematowi, choć zdarzały się przemieszania w układzie początkowych stron ksiąg. Przyczyna takiego stanu rzeczy nie jest znana, aczkolwiek przypuszcza się, że mogło to być podyktowane indywidualnymi upodobaniami redaktorów w poszczególnych skryptoriach.

Maiestas Domini, Ewangeliarz z Lorsch, ok. 810 r.,
skryptorium pałacowe Karola Wielkiego – tzw. Grupa Ady,
podzielony na części (Rzym, Londyn, Rumunia)

Maiestas Domini, Księga z Kells, ok. 800 r., biblioteka Trinity College, Dublin

Elementem rozpoczynającym ewangeliarze była tablica kanonów, znana także pod nazwą kanonów Euzebiusza. Przed nią, bądź za nią znajdowała się strona z wyobrażeniem Maiestas Domini – Boga na majestacie. Tablica ta zawierała zestawienie tych samych lub podobnych fragmentów ewangelii poszczególnych autorów, co umożliwiało szybkie ich odnalezienie. System ten został opracowany w 1 poł. IV wieku przez Euzebiusza z Cezarei, uważanego za twórcę dziejopisarstwa chrześcijańskiego. W średniowieczu stosowano dwa podstawowe typy tablicy kanonów:

-> łukowy – używany już od VI wieku, charakterystyczny zwłaszcza dla ottońskiego malarstwa książkowego

-> belkowy – spopularyzowany przez karolińską szkołę z Reims, reprezentującą zachodniofrankijskie malarstwo książkowe

Występowała także forma mieszana, stanowiąca połączenie wyżej wymienionych typów. Była ona rysem charakterystycznym dla szkoły kolońskiej.

Tablica kanonów, typ łukowy,
Ewangeliarz z Lindisfarne, ok. 700 r., British Library, Londyn

Tablica kanonów z etiopskiego ewangeliarza, typ łukowy

Tablica kanonów, typ łukowy, Księga z Kells, ok. 800 r.,
biblioteka Trinity College, Dublin

Tablica kanonów, typ belkowy, Ewangeliarz Ebbona, ok. 820,
szkoła Reims, zachodniofrankijskie malarstwo książkowe,
Bibliothèque Municipale, Épernay

Tablica kanonów, typ belkowy, Ewangeliarz z Reichenau, ok. 1000-1020 r., katedra w Bambergu

Następnie zamieszczany był titulus (z łac. tytuł) traktowany jako przedmowa, wprowadzenie do ewangelii. Zazwyczaj były to wersety oddające cześć poszczególnym ewangelistom. Po nim umieszczano wizerunek danego autora, za nim zaś występował incipit (łac. zaczyna się, od incipere – zaczynać). Była to strona otwierająca tekst ewangelii wraz z ilustracjami, zawierająca początkowe słowa rękopisu, zaczynające się inicjałem (łac. initialis od initium – początek) – ozdobną, powiększoną względem reszty tekstu pierwszą literą. Na inicjał składają się korpus i wypełnienie. Korpus tworzą przeważnie podwójne, przecinające się złote listwy nadające kształt literze, zaś rolę wypełnienia często pełnią stylizowane pnącza roślin.

Św. Jan, Księga z Kells, ok. 800 r., biblioteka Trinity College, Dublin

Św. Marek, Ewangeliarz z Lindisfarne, ok. 700 r., British Library, Londyn

Św. Łukasz, Book of Deer, X wiek, Cambridge University Library

Rękopisy posiadały bogatą ornamentykę. Zdobiono nie tylko inicjały, ale także marginesy stron. Były popisem kunsztu iluminatorskiego i kaligraficznego, a ich twórcy wykazywali się niezwykłą fantazją w splataniu ornamentów i motywów.

Incipit ewangelii św. Jana, Barberini Gospel, Vatican Apostolic Library

Inicjał „O”

kgiz

Reklamy

4 thoughts on “Okiem kodykologa – budowa średniowiecznych kodeksów na przykładzie ewangeliarza

  1. I really found this amazing posting , Blinds For Windows “Okiem kodykologa – budowa średniowiecznych kodeksów na przykładzie ewangeliarza | Łowcy
    Sosrębów”, quite pleasurable and it was a wonderful read.
    Thanks a lot,Allison

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s