Arbor Vitae

Arbor vitae lub Lignum Vitae – Drzewo Życia, to typ krucyfiksu mistycznego, czyli wyobrażenia ukształtowanego pod wpływem nurtu mistycznego w teologii, który w poruszający sposób przywołuje cierpienia zadane Chrystusowi podczas Pasji. Ich celem było wzbudzenie żarliwości dolorystycznej prowadzącej do mistycznego zjednoczenia z cierpiącym Chrystusem. Ikonografia Arbor Vitae związana jest z Eucharystią pojęta jako Drzewo darzące życiem wiecznym.

Arbor Vitae z kościoła św. Jakuba w Toruniu, k. XIV w.

Motyw Drzewa Życia występował w wielu kulturach na przestrzeni wieków. W interpretacji chrześcijańskiej drzewo z dawnych wierzeń stało się Drzewem Krzyża, które wyrosło na grobie Adama, na Golgocie i przez śmierć Chrystusa i Jego zwycięstwo nad śmiercią jest zapowiedzią wiecznie zielonego Drzewa Życia. Pierwotnie łączono je z rajskim Drzewem Życia, pojawiło się także w księdze Apokalipsy, a wg Legendy Krzyża Św. krzyż z Golgoty wykonany był z rajskiego drzewa. Znaczenie krzyża jako Drzewa Życia znane było w średniowieczu nie tylko z legendy, ale i z kanonów liturgicznych – prefacja o św. Krzyżu sięgała do symboliki drzewa powiązanej z typologią Adama – Z drzewa przyszła śmierć, z drzewa winno powstać życie, ten kto zwyciężył na drzewie, winien być na drzewie zwyciężony. Zgodnie z przekonaniem św. Ambrożego, ukrzyżowany Chrystus jawi się jako Nowe Jabłko, owoc z drzewa krzyża przynoszący odkupienie.

Berthold Furtmayr, „Drzewo umarłych i żywych „, Mszał salzburski, 1481.

Zwiastowanie pod Drzewem Życia, Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu (obecnie MNW), 1480 r.

W XIII w. pojawił się ruch reformatorski ogniskujący się na działalności zakonów żebraczych. Ikonografia nowego nurtu rozwijała ujęcia syntezujące, a refleksja religijna zaczęła koncentrować się wokół realności życia, męki, śmierci, zmartwychwstania i wniebowstąpienia Chrystusa, znajdując często wyraz w symboliczno-alegorycznych interpretacjach poszczególnych momentów życia Chrystusa. Przedstawienie krzyża jako kwitnącego i owocującego drzewa odżyło w sztuce pod wpływem pism św. Bonawentury. Opisywał on krzyż jako drzewo przynoszące pokarm wiernym. Na tej tradycji opierają się wyobrażenia krzyża jako ulistnionego pnia z gałęziami.

Vittore Crivelli, Św. Bonawentura z Drzewem Odkupienia, ok. 1490.

Lignum Vitae, Manuskrypt Roberta Holcota, XVI w.

Szczególną obfitość krzyży w typie Arbor Vitae można spotkać na południu Europy. Krzyże są tam bujnie rozgałęzione, bogato ozdobione kwiatami i bardzo dekoracyjne. Europę północną cechuje większa powściągliwość. Typową formą był na tych terenach był krucyfiks z odrostami w postaci pąków i medalionami na zakończeniach drzewca, w których umieszczano symbole czterech Ewangelistów, czasem jedynym wyróżnikiem był kolor zielony.

Basilica di S. Clemente, Rzym, XII w.

Drzewo Umarłych i Żywych, Sesto al Reghena, lata 20/30 XIV w.

Agnolo Gaddi, Alegoria Krzyża, Santa Croce, Florencja, 1360.

Arbor Vitae, Wechselburg, ok. 1240.

Drzewo Życia, Howard Psalter, XIV w.

Tego typu przedstawienia były wytworem nurtu devotio moderna, polegał on na pogłębieniu przeżycia wewnętrznego i prywatyzacji kultu oraz subiektywizacji doświadczenia kontaktu z sacrum. Zgodne były ze średniowiecznym sposobem myślenia, gdzie każda myśl mogła przekształcić się w alegorię i personifikację, a symbole nie były pustymi porównaniami, ale naprawdę były tym, co wyrażały.

k.

Reklamy

4 thoughts on “Arbor Vitae

  1. Witam, bardzo ciekawy artykuł, interesuje mnie bibliografia z jakiej Państwo korzystali, czy w której owy temat można znaleźć. Byłabym wdzięczna za udostępnienie kilku tytułów. Z poważaniem. Karolina Z.

    • Och, referat na podstawie którego powstał ten wpis napisałam już taaak dawno temu i po porostu nie pamiętam już ani jednego tytułu ^^’. Ale jak tylko go znajdę podam bibliografię (powinnam dać znać w ciągu tygodnia).

      (Nie jesteśmy jeszcze aż tak starzy, żeby tytułować nas „Państwo” 😉 )

      • Wilhelm Ziehr, „Krzyż. Symbol i rzeczywistość”, Warszawa 1998

        „Dzieje i skarby kościoła świętojańskiego w Toruniu”, red. K. Kluczwajd, M. Woźniak, Toruń 2002 (bardziej o samym arbor vitae z Torunia)

        http://en.wikipedia.org/wiki/Tree_of_life_(biblical)

        „Lignum vitae: Zum Verhältnis materieller und mentaler Bilder im Mittelalter”, Raphaèle Preisinger (całkiem nowa pozycja, której jednak nie miałam w ręku)

      • Dzięki! Chętnie przejrzę, jeżeli jeszcze przypomni Ci się pozycja, w której można znaleźć ten temat, daj znać 🙂

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s