Sanctae reliquiae

Jakiż inny temat pasuje bardziej do zbliżającego się święta, niż relikwie – otaczane czcią cząstki ciał zmarłych świętych?

Relikwie popularne były już od czasów pierwszych chrześcijan. Wędrowały z grobów, nad którymi stawiano ołtarze ponad posadzkę by w końcu, rozdzielone na partykuły, znaleźć się w ozdobnych relikwiarzach na ołtarzu. Najbardziej ceniono oczywiście kompletne ciała świętych, jednak już w okresie wczesnego chrześcijaństwa trudno było takowych doświadczyć, gdyż nakaz aby w ołtarzu znajdowały się relikwie doprowadził do szybkiego dzielenia ciał. Zaraz za nimi w rankingu popularności plasowały się głowy, ramiona, palce, zęby i szczęki. Jednak wiele relikwii pozostało nieokreślone pod względem anatomicznym.

Skąd w zasadzie wzięła się ta szczególna cześć dla relikwii? Zmarli i miejsca ich spoczynku zajmują ważne miejsce w każdej kulturze (podobną jak chrześcijańscy święci rolę pełnili starożytni herosi). Relikwie były tak wyjątkowe, ponieważ miały w sobie święta moc – virtus -, dzięki której działy się cuda. Relikwie stanowiły część osoby uważanej za świętą albo miały kontakt z Chrystusem lub Marią, święci byli zbawieni już za życia i są już blisko Boga, zatem przez kontakt z partykułami wierni też są blisko Niego.

Gentile da Fabriano, Pielgrzymi przy grobie św. Mikołaja, 1425.

We wczesnym średniowieczu liczba relikwii była niewielka, kontakt wiernych ze szczątkami był raczej rzadki i uroczysty, a krąg ich posiadaczy ograniczał się do elity społecznej. Wczesnośredniowieczne relikwiarze wykonane były z kosztownych materiałów, co dopowiadało przekonaniu, iż obowiązkiem chrześcijan jest ozdabianie relikwii, co odzwierciedla moc i chwałę świętych.

Miały mało zróżnicowaną formę i ich wygląd nie informował o rodzaju relikwii i sposobie używania relikwiarza podczas nabożeństw, kontakt wzrokowy był prawie niemożliwy. Popularne były relikwiarze skrzynkowe, zwłaszcza te z Limoges – produkowane seryjnie, zdobione barwną emalią, z przedstawieniami pojedynczych figur w prostych obramieniach na froncie i motywami ornamentalnymi z tyłu. Często też adaptowano do tej roli obiekty o pierwotnie innym przeznaczeniu (np. rogi, strusie jaja). Na ziemiach polskich zachowało się niewiele relikwiarz romańskich. Liczne wyroby ufundowane przez Bolesława Chrobrego do katedry gnieźnieńskiej zostały złupione z 1038 r. przez wojska Brzetysława. Podobny los spotkał najstarsze dzieła ze skarbca katedry krakowskiej, które uległy zniszczeniu lub przetopieniu.

Relikwiarz św. Teuderigusa, k. VII w.

Zawieszka relikwiarzowa, Bizancjum, pocz. XI w.

Relikwiarz na sandał św. Andrzeja, 977-93.

Relikwiarz św. Amandusa, pocz. XIII w.

Relikwiarz skrzynkowy z Limoges, 1185-95.

Relikwiarz św. Korduli, X w. Kamień Pomorski, kopia.

Stauroteka Lednicka.

Przełom w formie relikwiarzy przyniósł wiek XIII – dzięki krucjatom pozyskano dużą liczbę szczątków, przyswojono też bizantyjską praktykę dzielenia relikwii na bardzo drobne cząstki i relikwiarze z wziernikami umożliwiające oglądanych partykuł (zmiana ta była o tyle paląca, że obowiązywał zakaz wystawiania relikwii poza relikwiarzami). W okresie tym zmieniły się również postawy religijne – doświadczenia religijne stały się bardziej osobiste, ważniejszy niż kontakt z ciałem był kontakt duchowy ze świętym. Zwiększyła się liczba relikwii, były łatwiej dostępne dla wiernych – mogły je posiadać także osoby prywatne, zwiększa się także liczba obrzędów z ich udziałem.

Gotyckie dzieła rzemiosła, mimo znacznego wzrostu ilościowego przestały pełnić tak ważna rolę. Były teraz w znacznej mierze wytworem artystów miejscowych, upowszechniły się relikwiarze antropomorficzne, odzwierciedlające kształtem część ciała oraz ostensoria z przezroczystymi pojemnikami, pozwalające na ich oglądanie. Nowe możliwości techniczne spowodowały zróżnicowanie ich wielkości, wyglądu i materiałów. Ich forma i wielkość częściej odzwierciedlała możliwości finansowe fundatorów, niż rzeczywiste rozmiary szczątek. Na ziemiach polskich rozpowszechnionym typem były krzyże relikwiarzowe oraz, specyficzne dla naszej sztuki, relikwiarze puszkowe – na planie wieloboku ze spłaszczoną kopułą i przeszklonym otworem na jej szczycie. Główny obszar ich występowania to Wielkopolska i Małopolska, przy czym relikwiarze wielkopolskie wyróżniają się ornamentem, a małopolskie rzeźbą. Natomiast na Pomorzu, Ziemi Chełmińskiej i Warmii dominowały formy bardziej zróżnicowane z medalionami, hermami i figurami na czele.

Ostensorium, ok. 1200.

Herma Karola Wielkiego, 1349.

Relikwiarz św. Antoniego,1349.

Zawieszka z relikwią Krzyża Świętego, Francja, ok. 1340.

Relikwiarz Krzyża Świętego, Francja,1390–97.

Relikwiarz św. Barbary, Gdańsk, 1514.

Marciniec Marcin, relikwiarz na głowę św. Stanisława, 1504.

k.

Reklamy

3 thoughts on “Sanctae reliquiae

    • No, pan św. Bonifacy debeściak :). Kolekcja strasznie skromna, starałam się wybrać te najbardziej reprezentatywne bo miejsca brak, a to i tak tylko średniowiecze i tyle czaszeczek jeszcze czeka.

  1. Pingback: Peregrini, muszla drogę wam wskaże! | Łowcy Sosrębów

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s