Krzyże relikwiarzowe

Relikwiarze na przestrzeni wieków przybierały najrozmaitsze formy, jednak przez cały czas jeden z ich typów cieszył się nieustająca popularnością – krzyż relikwiarzowy . Forma ta pojawiła się w Europie już w VI w., a szczególnie często używana była w XIV i XV w. Była nowym, stworzonym przez sztukę chrześcijańską, typem relikwiarza, którego forma była odwzorowaniem kształtu relikwii (inne wczesnochrześcijańskie relikwiarze adaptowały antyczne typy naczyń). Krzyże relikwiarzowe wystawiane były na ołtarzu, służyły też jako pacyfikały lub krzyże procesyjne. W niektórych z nich oprócz cząstek Krzyża umieszczano też inne relikwie lub nie zawierały cząstek Krzyża w ogóle . Obecność szczątków Krzyża nie była w tych relikwiarzach mocno eksponowana – mimo znacznych rozmiarów i bogatych niekiedy dekoracji same pojemniki na relikwie były niewielkie i niekoniecznie przyciągały uwagę, czasem nawet umieszczano je na rewersie lub, jak w przypadku wczesnych krzyży, i ich środku.

Krzyż relikiwarzowy z kośc. św. Jakuba w Toruniu, ca. 1400.

Krzyże wczesnego średniowiecza miały dość wąskie, wydłużone ramiona, rozszerzające się trapezoidalnie ku krańcom. Wyróżniają je też znaczne rozmiary – ok. 1 metr. Większość należała do rozpowszechnionego w sztuce wczesnochrześcijańskiej typu crux gemmata – krzyża triumfalnego, zdobionego złotem i drogimi kamieniami. Krzyże wykonywane były z drewna krytego złota blachą, dekorowane filigranem, emalią, perłami, kamieniami i gemmami. Awers przeważnie pozbawiony był dekoracji figuralnej. Relikwie umieszczano wewnątrz drewnianego korpusu lub eksponowano w przecięciu ramion. Forma krzyża triumfalnego trwała z powodzeniem, jedyną zmianą było to, że na przełomie X i XI w. belki krzyży stały się proste, masywne i zakończone kwadratowymi lub prostokątnymi nasadkami.

Krzyż z Brescii, VIII w.

Krzyż Lotara, ca. 1000.

Krzyż Matyldy i Ottona, 973-982.

W XII w. wiodącymi ośrodkami złotniczymi były warsztaty mozańskie i francuskie. Wykształciły one krzyże z zakończeniami ramion w kształcie 3 płatków lilii. Ich awersy pozbawione są dekoracji figuralnej, prezentują relikwie otoczone kamieniami, perłami i filigranem pokrywającym całą powierzchnię krzyża. Na rewersie – grawerowane i niellowane przedstawienia Chrystusa. Często krzyżom owym nadawano formę crux gemina – krzyża patriarchalnego z podwójną belką. Forma ta była właściwa dla sztuki bizantyjskiej i staurotek, przez co kojarzyła się szczególnie z kultem relikwii Krzyża i był swoistym uwierzytelnieniem ich autentyczności. Jednak czyste formy krzyża patrialchalnego pojawiały się stosunkowo rzadko i często bywały przekształcane. Dużą rolę odgrywały także emalie.

Krzyż relikwiarzowy, warsztat mozański, ca. 1150-75.

Krzyż relikwiarzowy, warsztat mozański, ca. 1160-70.

Krzyż z Scheldewindeke, warsztat mozański, ca.1170-1200 (phot. Genevra Kornbluth).

Krzyż relikwiarzowy z Limoges (crux gemina), ca. 1180.

W XIII w. pojawiają się przeszklone puszki na relikwie. Wpływ na to miał napływ relikwiarzy zrabowanych w 1204 r. z Bizancjum, które zawierały fragmenty kryształu górskiego, umożliwiającego ich oglądanie (w Kościele wschodnim częściej umożliwiano oglądanie relikwii wiernym). Stosowanie wzierników stało się także konieczne przez zakaz wystawiania relikwii poza relikwiarzami ustanowiony na soborze laterańskim IV w 1215 r.

Krzyż relikwiarzowy Urbana V, 1368-1378.

W XIV i XV w. zmieniają się proporcje – belki krzyża stają się bardziej wysmukłe. Ramiona zakończone są wielolistnymi medalionami. Krzyże gotyckie prawie zawsze wykonywane są razem z trzonem, nodusem i podstawą. Stopy krzyży nie przypominają już podstaw lichtarzy, ale mają formy wieloboczne i wielolistne jak w kielichach czy monstrancjach. Przeciętna wysokość krzyży wynosi 40-50 cm. Do figur Chrystusa dołączyły takież pełnoplastyczne posągi Marii Bolesnej i św. Jana. Często towarzyszyły im symbole 4 ewangelistów i wizerunki świętych, dołączano też sceny Biczowania lub Piety i inne tematy dewocyjne, które umieszczano zwykle w dolnych kondygnacjach krzyży. Popularnym w 2 poł. XIV i XV rozwiązaniem były krzyże w kształcie Arbor Vitae oraz Kalwarie. Treści ikonograficzne zostały uproszczone i rzadko przedstawiały złożone programy typologiczne. Tematyka koncentrowała się na Chrystusie. 

Krzy relikwiarzowyż, warsztat italski, ca. 1366–1400.

Krzyż relikwiarzowy, warsztat italski, XIV w.

Krzyż relikwiarzowy, Gdańsk, ca. 1450.

Krzyż relikwiarzowy z kośc. św. Katarzyny w Brodnicy, ca. 1340 i XV w.

Krzyż relikwiarzowy, XV w.

k.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s