Dama i jednorożec

Gwiazdy oczu moich

Spadają

W Białą sierść.

 Halina Poświatowska, Śpiący Jednorożec

 5734337924_11cdcd1081

fragm. cyklu Dama z Jednorożcem (wzrok)

Historia jednorożców obok smoka, jednego z najpopularniejszych legendarnych stworzeń, ma swoje korzenie w starożytności. Zwierzęta obdarzone jednym lub kilkoma rogami nazywane są już w Biblii z heb. Re, w Septuagincie z gr. Monokeros czy w Wulgacie z łac. Unicornus i prawdopodobnie miały oznaczać tura bądź bawoła (często portretowanego z profilu).

monokeros

Asyria

Według Greków jednorożce żyły w Indiach, charakteryzowały się oczywiście osadzonym na środku czaszki pojedynczym rogiem, a ich wygląd przypominał osły, oryxy (gat. Antylopy), konie o jelenich głowach, jak i same konie i jelenie (już bez udziwnień).

595px-San_Giovanni_Evangelista_in_Ravenna,_unicornWczesnochrześcijańska mozaika z XIII w., Ravenna

Już w starożytności przypisywano jednorożcom paskudny charakter, okrucieństwo i wielką siłę (czasem w parze z przerośniętymi proporcjami), a za źródło mocy podając róg. Dopiero średniowiecze okazało się dlań łaskawsze (a może i nie, zważywszy na trofea tak często spotykane w tezaurusach, renesansowych kunstkammerach i gabinetach osobliwości).

7652064894_527dfb609f_n

Dama i jednorożec, XIV w., Anglia

Jakże to możliwe? Zdawałoby się że pogański stwór nie może mieć nic wspólnego z chrześcijaństwem (chyba że jako wcielenie szatana), a co za tym idzie z poprawną sztuką średniowiecza. Jednak wystarczył jeden wczesnochrześcijański anonimowy tekst, Fizjolog, by stworzyć w powszechnej świadomości wizerunek jednorożca jako alegorii Chrystusa.

Bez tytuddłuZasadzka na jednorożca, manuskrypt, XIII w.

Wildweibchen_mit_EinhornDzika kobieta z jednorożcem, po 1500 r.

Jednorożca, który gdy napotka dziewicę, pokornieje i usypia z głową na jej kolanach i może być tylko przezeń poskromiony. Oczywiście w dziewicy widziano kogóż by innego jak nie Matkę Boską, a biednego jednorożca chętnie przedstawiano także solo, w chwili śmierci, jako alegorię chrystusowej męki.

The_Hunt_of_the_Unicorn_Tapestry_1

Z cyklu Polowanie na jednorożca, Jednorożec przy fontannie

W ówczesnym świecie mało kto mógł sobie pozwolić na dalekie wojaże, kronikarze często bajdurzyli, albo to z nudów, albo dla sławy, zazwyczaj powtarzając już zasłyszane legendy. W śród wielu relacji pojawiały się opisy istniejących w przyrodzie (egzotycznych) mało znanych zwierząt. Pisano o jednorożcach mając na myśli nosorożce, dziwiąc się przy tym jak np. Marco Polo:

Szkaradny jest widok tego zwierzęcia. I całkiem nie są takie, jak to my w krajach naszych mówimy i opowiadamy twierdząc, że dają się chwytać dziewicom. Lecz mówię wam, że są zupełnym przeciwieństwem tego, co my opisujem

durers-rhino-1515

tumblr_m16zwjM2Lk1qi8z68o1_500Dość dobitnym obrazem naiwności tamtych czasów są pocieszne przedstawienia (powielane i przekształcane ze wzorników) gepardów, lwów, słoni itp. przypominające w formie bardziej psy, koty, przerośnięte myszy i zwierzęta parzystokopytne, niż prawdziwe oblicze egzotycznych zwierząt.

5607578838_814cbd86d7_z

Edward III w towarzystwie lwa i jednorożca

Jednorożce były również obecne w świeckich utworach. Poświęcone tematyce dworskiej tzw.Courtly love przedstawiały porównania; jednorożca przyciąganego do dziewicy, tak samo jak kobieta przyciągana jest przez kochanka. Niekiedy operując sztuką wizualną nawiązywały do romansów np. Opowieść o róży. Zdobiły również karty licznych manuskryptów, w formie ilustracji  jak i ozdobników na marginesach często oderwanych od treści rękopisów. Wraz z nastaniem Renesansu motyw jednorożca nabrał więcej znaczeń jako uosobienie niewinnej miłości, symbol szczęśliwego małżeństwa np. w Triumf Miłości F.Petrarki.

6931874963_f7ace48fde_zZ cyklu Dama z jednorożcem (À mon seul désir)

Wraz ze wzrostem popularności kolekcjonowania rzeczy egzotycznych i cudownych, tzw. exotica i mirabilia, swoje jednorożce miały posiadać takie znakomitości jak Jakub III, Edward IV York, Piotr Medyceusz, Filip II Hiszpański, Papież Klemens VII oraz Juliusz III. (Któż by nie chciał mieć swojego jednorożca, co nie?). Były również popularnym elementem zdobniczym.

154389093446115826_kOBzLq07_c

Pierścień, ok XVI w.

Jednorożce nie miały łatwego życia, liczne legendy opisują z detalami polowania na jednorożce (przy użyciu wabika-dziewicy), zabijanie je dla trofea; głowy, bądź samego spiłowanego rogu, z którego często wykonywano różne lekarstwa (nic dziwnego, leki robiono wszakże i ze sproszkowanych mumii) przedmioty, szczególnie użytku codziennego, ponieważ wierzono w ich specjalne właściwości. Rogi jednorożca nie tylko miały likwidować wszelkie skutki trucizn, ale wzmagać potencję (królewski tron duński podobno wykonany jest z rogów jednorożca, nie zgadniemy dlaczego). Skóra i wnętrzności jednorożców nadawała się głównie na afrodyzjaki.

Lady with unicorn (Giulia Farnese), Raphael

Domniemany portret Giulii Farnese z jednorożcem, Rafael

Moretto_da_Brescia-St_Justina_with_Unicorn

Św Justyna z jednorożcem, Moretto da Brescia

Jednorożce były częstym motywem przedstawianym nie tylko w malarstwie i na rycinach, ale często zdobiły gobeliny i tapiserie. Tematyka była niejednorodna, w najbardziej znanych, dwóch południowo-niderlandzkich cyklach; w jednym powstałym w XV w., gobeliny przedstawiają sielankowe ujęcia Damy z jednorożcem, niekiedy także w towarzystwie lwa (alegorie pięciu zmysłów i miłości sprezentowane małżonce przez szlachcica Jeana le Viste) drugi powstały na przełomie XV/XVI w. zatytułowany Polowanie na jednorożce (jakże robi się przyjemnie) przedstawia bogato ubrane towarzystwo, łowczych z psami myśliwskimi pastwiące się nad biednym podstępnie zwabionym stworzeniem (oczywiście przez ’’niewinną’’ dziewicę) i trzymanie biedactwa na uwięzi. Przypuszczalnie cykl Polowanie został utkany z okazji ślubu Anny Bretońskiej z Karolem VIII Walezjuszem. Ciekawe czy spodobałby się żonie le Viste’a?

The_Unicorn_in_Captivity

Z cyklu Polowanie na jednorożca

Fabrykacja dowodów

Już w starożytności pomyłkowo rogi narwalów brano za rogi jednorożców. Wikingowie sprzedawali je z rozmysłem i z powodzeniem w formie amuletów za złoto. W XVII nastąpiło wielkie ”odkrycie” szczątków tzw. szkieletu guerickiego; poskładanego z różnych prehistorycznych szczątków nie można zaliczyć do niczego innego, jak do oszustwa.

Einhorn-Guericke

Szkielet guerickiego

Burmistrz Magdeburga przedstawił owego stwora (tak naprawdę złożonego z kości mamuta, nosorożca i kła narwala) uczonemu, który po zbadaniu szkieletu uwierzył w (już podważane) istnienie jednorożców.

GuerickeBurmistrz Otto von Guericke

 Dopiero w 1638 roku postawił sprawę jasną Ole Worm; naukowiec kolekcjoner i osobisty lekarz króla Danii-Chrystiana IV, stwierdził że jednorożce nie istnieją, a ich powszechne w obiegu rogi są niczym innym jak kłami narwali.

250px-Worm_1588-1654Ole Worm

I tak oto Ole Worm pozbawił nas złudzeń…a może jednak nie? Łącze się z marzycielami, specjalnie dla was nadprogramowe jednorożce.

eenhrn1

424cf33e3efa4 250px-F15r-aberdeen-best-detail

8909

eenhrn

karkadann

MIMI_KA16_071R_MIN

MysteryVeil

Reklamy

7 thoughts on “Dama i jednorożec

  1. Trafne wrażenie! Cały cykl znajduje się w muzeum średniowiecza (Musée Nationale du Moyen-Âge) znanego także jako Musée de Cluny. Bardzo dziękuje za miłe słowa, są napędem do dalszego działania:).

  2. Świetny temat!
    Świetne ilustracje!
    Bardzo ciekawe 🙂
    O tym złożonym szkielecie nigdy nie słyszałem.
    ps dziewczyny – nie macie linka w swoim grawatarze do bloga – wchodzę na niego, a tam nie ma przejścia – pewnie więcej osób by wchodziło 😉 macie super bloga 🙂

  3. Ciekawy wpis, ale jedna uwaga- skąd macie informacje na temat występowania jednorożca w Biblii? Wydaje mi się to dosyć naciągnięte, nie znalazłem takiego zwierzęcia ani w opracowaniach biblijnych ani w samej Biblii.

  4. W opracowaniach w języku polskim słowo Re (zwierze o jednym lub wielu rogach) zastępuje się poprawnie bawołem. Istnieją spekulacje co do symboliki przedstawienia (Re był symbolem siły -nieposkromionej) i nasuwa skojarzenia z postrzeganiem w podobny sposób rogatych zwierząt w Asyrii (i z asyryjskimi przedstawieniami zwierząt z profilu z widocznym jednym rogiem) kończąc na odległym średniowieczu (już jako jednorożca). Oczywiście są to nadal tylko spekulacje. Moim celem było przedstawienie w (mocnym) skrócie historii poglądów na ten temat. Niestety nie pamiętam wszystkich źródeł, tutaj link do żydowskiej encyklopedii http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14584-unicorn . Oczywiście zgadzam się z Panem i z polskim tłumaczeniem;).

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s