Relikwiarze – ewolucja form

Ufff, już po wszystkim. Wracamy i obiecujemy już was nie zaniedbywać :)(Naprawdę ostatni wpis był w marcu? Naprawdę? ^^’)

Pierwsze relikwiarze wczesnochrześcijańskie kształtami nawiązywały do skrzynek i puszek oraz sarkofagów (zgodnie z postrzeganiem relikwiarzy jako grobów dla świętych szczątków). Relikwiarze owe były funkcjonalne i miały przeważnie niewielkie rozmiary. Ikonografia odpowiadała formom stosowanym w rzeźbie sepulkralnej i malarstwie ściennym, a tematy nie odnosiły się bezpośrednio do zawartości relikwiarza.

Pyxis ze sceną męczeństwa św. Menasa, Aleksandria, VI w.

W okresie przedromańskim dominowały cztery podstawowe typy – puszka, skrzynka, ampułka i krzyż. Od VII do IX w. stosowano też relikwiarze w kształcie ampułek i sakw pielgrzymich, cruces gemmatae oraz niewielkie relikwiarze osobiste – zawieszki i enkolpiony.

Ampułka ze św. Sergiuszem, Bizancjum, VII w.

Relikwiarz sakwowy z Enger, IX w.

Relikwarz św. Conalla, Irlandia, VII-VIII w.

W okresie romańskim najpopularniejszymi formami były ołtarze przenośne, relikwiarze mówiące (odwzorowujące kształt relikwii) i antropomorficzne (figury z niszą na relikwie w tyle głowy lub na plecach) oraz wciąż popularne krzyże. W okresie dojrzałego romanizmu przeważały relikwiarze skrzyniowe. Wśród nich dominowały wyroby mozańskie i nadreńskie. Relikwiarze te charakteryzowały się dużymi rozmiarami, bogactwem dekoracji oraz precyzją wykonania, były to wyroby prestiżowe, na które mogli pozwolić sobie nieliczni. Ich przeciwieństwem były relikwiarze wykonywane w Limoges – produkowane seryjnie niewielkie skrzynki na nóżkach, kryte dwuspadowym daszkiem z ażurową galeryjką na szczycie. Były one stosunkowo niedrogie, barwne i efektowne, posiadały też usystematyzowany program ikonograficzny, co wpłynęło na ich popularność – znaleźć je można było we większości europejskich kościołów.

Relikwiarz św. Fides, Conques, IX-X w.

Relikwiarz św. Andrzeja, Trewir, przed 993 r.

Krzyż Lotara, Aachen, k. X w.

Relikwiarz Trzech Króli, Mikołaj z Verdun, Kolonia, 1180-1230 r.

Relikwiarz z Trzema Mariami u grobu, Limoges, 1200-1210.

Często na relikwiarze adaptowano również przedmioty o pierwotnie innym przeznaczeniu. Mogła nim zostać szkatułka, strusie jajo, olifant (róg z kości słoniowej), antyczne i bizantyjskie naczynia złotnicze lub wazy i flasze z kryształu. Jedynym kryterium był drogocenny i rzadki materiał oraz precyzja wykonania.

Relikwiarz św. Korduli, X w. Kamień Pomorski, kopia.

Romańskie relikwiarze miały zasadniczo mało zróżnicowane formy. Nie informowały o rodzaju i wielkości przechowywanych w nich relikwii, ani o tym do jakich świętych należały (z wyjątkiem relikwiarzy mówiących). Szczątki w nich zamknięte, na co dzień niewidoczne dla wiernych, wyjmowane były tylko wyjątkowo. Inaczej niż w przypadku relikwiarzy powstałych w kręgu Kościoła wschodniego, gdzie relikwie były prezentowane wiernym znacznie częściej, a relikwiarze wyposażane w otwierane lub przeszklone wieko. Cecha, która łączy wszystkie wczesnośredniowieczne relikwiarze to kosztowne materiały oraz bogate zdobienia.

Stauroteka Limburska, Bizancjum, ok. 960 r.

W okresie dojrzałego średniowiecza formy relikwiarzy uległy znacznemu zróżnicowaniu. Upowszechniły się relikwiarze antropomorficzne, odzwierciedlające kształtem części ciała oraz ostensoria z przezroczystymi pojemnikami, pozwalającymi na oglądanie partykuł. Popularne były posążki świętych i relikwiarze sceniczne, często pojawiały się nastawy ołtarzowe z relikwiami, poliptyki oraz obrazy tablicowe z ramami relikwiarzowymi i klejnoty osobiste z relikwiami (pierścienie, zawieszki, zapony, pektorały, medaliony). Niezmiennie popularne były także krzyże.

Relikwiarz św. Doroty, Wrocław, ok. 1410 r.

Relikwiarz komtura Dagistra von Lorich, Prusy, 1388 r.

Relikwiarz Krzyża Św., Francja, 1390–97 r.

Nastawa ołtarzowa, Naddo Ceccarelli, Siena, ok. 1350 r.

Relikwiarz z kryształu, Niderlandy, 1470 i ok. 1500 r.

 

Relikwiarze gotyckie różniły się wielkością, wyglądem i materiałem. Odzwierciedlały anatomiczne pochodzenie relikwii i osobę świętego, a programy ikonograficzne zostały uproszczone i stały się bardziej uniwersalne. Relikwiarze były też teraz w większości wyrobami miejscowymi, więcej było także gotowych projektów, wyrobów oraz elementów dekoracyjnych. Na ich wygląd wpływ miał również masowy napływ wyrobów zrabowanych w Bizancjum podczas wypraw krzyżowych oraz wydany na soborze laterańskim IV w 1215 r. zakaz ich wystawiania poza relikwiarzami – wpłynęło to na masowe stosowanie wzierników i ostensoriów.

 

Literatura: K. Szczepkowska-Naliwajek, Relikwiarze średniowiecznej Europy od IV do początku XVI wieku. Geneza, treści, styl i techniki wykonania, Warszawa 1996; M. Starnawska, Świętych życie po życiu. Relikwie w kulturze religijnej na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa 2008

 

k.

 

Reklamy

3 thoughts on “Relikwiarze – ewolucja form

  1. „Relikwiarz św. Doroty, Wrocław, ok. 1410 r.” przedstawia portretowo Agnieszkę Merankę, która po rozwodzie z królem francuskim Filipem II Augustem prszyjechała do swej siostry na Śląsk, gdzie żyła jako księżna Jaworska. Jej zarekwirowana w zamku gołuchowskim przez Hitlera kolekcja dewocjonaliów jest w muzeum w Innsbrucku.

  2. Pingback: Peregrini, muszla drogę wam wskaże! | Łowcy Sosrębów

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s