Dolnośląskie perły protestanckiej architektury drewnianej – (Głogów), Jawor, Świdnica

Były trzy, do czasów obecnych przetrwały tylko dwa. Mowa oczywiście o ewangelicko-augsburskich domach modlitwy zwanych Kościołami Pokoju (niem. Friedenskirche). Świątynie te są unikatowymi zabytkami barokowej architektury drewnianej Dolnego Śląska i jako zespół obiektów od 2001 r. znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Wnętrze Kościoła Pokoju w Świdnicy – widok na prospekt organowy

Nazwa, którą przyjęło się określać te budowle, odnosi się bezpośrednio do okoliczności, których następstwem było ich wzniesienie. Kościoły Pokoju w Głogowie, Jaworze i Świdnicy zostały powołane do życia na mocy pokoju westfalskiego, kończącego wojnę trzydziestoletnią (1618-1648) pomiędzy Unią Protestancką a Ligą Katolicką. Dotychczas luteranie zamieszkujący Śląsk, gdzie władza sprawowana była przez cesarza Ferdynanda III Habsburga, zmuszeni byli podjąć decyzję o emigracji lub konwersji na katolicyzm. Mimo wygłoszonego w 1648 r. postanowienia, dopiero po czterech latach za sprawą nacisków ze strony szwedzkiego króla, protestanci otrzymali oficjalną zgodę na rozpoczęcie budowy domów modlitwy we wspomnianych miejscowościach.

Wszystkie trzy kościoły powstały w 2 poł. XVII wieku, a ich wygląd i lokalizacja były ściśle podporządkowane szeregowi wymogów postawionych przez cesarza. Świątynie nie mogły znajdować się w obrębie murów miasta, jednak niedopuszczalne było oddalenie większe niż zasięg strzału armatniego. Co więcej, do ich wzniesienia mogły zostać wykorzystane jedynie materiały o niskim stopniu trwałości, takie jak glina, piasek, drewno i słoma. Miało to na celu umożliwić szybkie wyburzenie świątyni w przypadku próby zajęcia budowli przez wrogie oddziały. Swoim wyglądem musiały się różnić od tradycyjnych kościołów. Z tego też względu Kościoły Pokoju pozbawione były wież i dzwonnic. Także wznoszenie szkół parafialnych w obrębie świątyni było surowo zabronione. Kolejnymi warunkami był wymóg ukończenia prac w przeciągu roku oraz konieczność opłacenia wszystkich kosztów związanych z budową z budżetu wiernych.

Kościół Pokoju w Świdnicy – widok na strop i empory

Pierwszy Kościół Pokoju stanął w 1652 r. w Głogowie. Świątynia nie zachowała się do czasów obecnych, a jej wygląd znany jest na podstawie XVII-wiecznych rycin. Niska wytrzymałość materiałów, z których została wzniesiona sprawiła, że dom modlitwy zawalił się w 1654 r. podczas silnej wichury. Odbudowany w 1655 r. głogowski Kościół Pokoju zwany także „Bożą Strzechą” służył zborowi przez ponad sto lat, kiedy to w 1758 r. doszczętnie spłonął podczas pożaru, jaki wybuchł w mieście.

Rycina przedstawiająca niezachowany Kościół Pokoju w Głogowie

Panorama XVII-wiecznego Głogowa, w prawym górnym narożniku znajdujący się poza obwarowaniami miejskimi Kościół Pokoju, tzw. Boża Strzecha

Przy wznoszeniu Kościołów Pokoju zastosowanie znalazła konstrukcja słupowo-ramowa. W rozwiązaniu tym na szkielet ścian składa się układ słupów wspartych na kamieniach lub podwalinie. Od góry konstrukcja zamknięta jest oczepem,
a całość dodatkowo wzmocniona zespołem poziomych rygli i ukośnych zastrzałów. Utworzone w ten sposób prześwity w konstrukcji szkieletu zasklepiano różnymi materiałami. W przypadku Kościołów Pokoju powstałe w ten sposób pola wypełnione były drewnianym rusztem, obrzucone gliną i na koniec otynkowane.

Schemat przedstawiający konstrukcję szkieletową ścian w budownictwie drewnianym, zwaną także słupowo-ramową lub ryglową

Zarówno Kościół Pokoju w Jaworze, jak i w Świdnicy są projektu wrocławskiego inżyniera wojskowego Albrechta von Säbisch (1610-1688), natomiast za postęp prac budowlanych odpowiedzialny był jaworski mistrz ciesielski Andreas Gamper. Oba domy modlitwy przetrwały do chwili obecnej i są udostępniane zwiedzającym.

Jaworski dom modlitwy był drugim w kolejności Kościołem Pokoju, na którego budowę zezwolił Ferdynand III Habsburg. Wybudowany został w latach 1654-1655, a 23 grudnia 1655 r. nastąpiło jego uroczyste poświęcenie i nadanie wezwania Ducha Świętego. Świątynia ta, w typie trójnawowej bazyliki, wzniesiona została na planie prostokąta z trójboczną apsydą na osi nawy głównej. W północno-wschodnim narożniku dobudowana została w 1704 r. zakrystia. Główne wejście prowadzi przez dzwonnicę, która w wyniku złagodzenia przepisów została dopuszczona do realizacji w 1707 r. Wieża przylega do elewacji od strony południowej i zwieńczona jest barokowym hełmem. Budowla przekryta jest dwuspadowym dachem (nad nawą główną) i dachami pulpitowymi (nad nawami bocznymi).

Kościół Pokoju w Jaworze – widok na południową elewację z dzwonnicą

Wnętrze jaworskiego Kościoła Pokoju sprawia wrażenie przestrzennej, monumentalnej hali, która może pomieścić do 6 tysięcy osób. Utrzymane jest w biało-niebieskiej kolorystyce stropu, ścian i detali architektonicznych. Strop zdobią kasetony utworzone z krzyżujących się ze sobą listew, wewnątrz których wymalowane zostały rozety. Przestrzeń dla wiernych została zwiększona przez cztery kondygnacje empor, których parapety zdobi dekoracja malarska. Pierwotny projekt zakładał tylko dwa poziomy, lecz już w XVII wieku konieczne było zwiększenie ich liczby. Empory wsparte są na czternastu filarach zakończonych kapitelami. Malowidła na emporach miały pełnić rolę biblii pauperum, stanowić wizualne uzupełnienie treści kazań. Na parapetach II i IV kondygnacji w kwadratowych polach wymalowane są sceny z kolejno Nowego i Starego Testamentu, a każde z malowideł opatrzone cytatem z Pisma Świętego stanowiącym do niego komentarz. Dekoracja ta przypisywana jest warsztatowi Georga Fligela, podczas gdy autorstwo malowideł na pozostałych emporach, tj. I i III poziomu  jest nieznane. Inspiracją dla anonimowych twórców były pejzaże i motywy heraldyczne. Opisując Kościół Pokoju w Jaworze nie wolno nie wspomnieć o ołtarzu z 1672 r. wykonanym według projektu Michaela Schneidera oraz o ambonie autorstwa Matthiasa Knote z 1670 r.

Wnętrze Kościoła Pokoju w Jaworze – widok na ołtarz i ambonę

Wnętrze Kościoła Pokoju w Jaworze – widok na organy, ambonę i empory

Jako ostatni wzniesiony został Kościół Pokoju w Świdnicy. Prace nad budową świątyni, która poświęcona została Świętej Trójcy, trwały w latach 1656-1657. Projekt powierzony został znanemu z realizacji w Jaworze architektowi, Albrechtowi von Säbisch, zaś nad jego wykonaniem czuwali mistrzowi ciesielscy Andreas Gamper, wspomagany przez Kaspara Königa oraz mistrz murarski Heinz Zöllner.

Świdnicki Kościół Pokoju to bazylika założona na planie krzyża. Podzielony jest na cztery hale: Halę Ołtarzową (od wschodu), Halę Zmarłych (od zachodu), Halę Polną (od północy) oraz Halę Ślubów (od południa). W południowym ramieniu transeptu znajduje się ponadto przeszklona loża książęca Hochbergów wybudowana w 1698 r.  Loża powstała jako wyraz wdzięczności dla hrabiego Johanna Heinricha von Hochberg, który przekazał na budowę domu modlitwy 2/3 potrzebnego drewna. Na stropie nad poszczególnymi halami wymalowane zostały sceny zaczerpnięte z Apokalipsy św. Jana. Są to wyobrażenia Niebiańskiego Jeruzalem, Boga Ojca z 24 starcami, Sądu Ostatecznego oraz Upadku Miasta Babilon. Centralną część stropu zajmuje natomiast przedstawienie Trójcy Świętej. Dekoracja malarska stropów jest dziełem dwóch miejscowych malarzy – Chrystiana Sussenbach i Chrystiana Kolitschky.

Kościół Pokoju w Świdnicy – widok od wschodu

Loża rodu Hochberg w Hali Ślubów Kościoła Pokoju w Świdnicy, 1698 r.

Na wyposażenie świdnickiej świątyni składają się ołtarz (1752 r.) oraz ambona (1729 r.) wykonane przez pochodzącego z Drezna Gottfrieda Augusta Hoffmanna, a także organy wybudowane przez firmę Gottfrieda Klose z Brzegu w latach 1666-1669. Ołtarz zdobi zespół figur przedstawiających Mojżesza, arcykapłana Aarona, Jezusa, Jana Chrzciciela oraz apostołów Piotra i Pawła. Kazalnica natomiast przystrojona jest alegoriami Wiary, Nadziei i Miłości.

Wnętrze Kościoła Pokoju w Świdnicy – widok na ambonę i ołtarz

Kościoły Pokoju należą do największych drewnianych obiektów o funkcjach sakralnych w Europie. Z zewnątrz stosunkowo proste, pozbawione zdobień, kryją w sobie bogactwo i przepych, charakterystyczne dla stylistyki baroku. W świątyniach tych relacja słowa i obrazu jest szczególnie silna i uwypuklona. Na podstawie wnętrz domów modlitwy w Jaworze i Świdnicy możemy próbować sobie wyobrazić, jak wyglądał wystrój głogowskiej „Bożej Strzechy”. Niewątpliwie Kościoły Pokoju są pomnikiem historii o wysokich walorach estetycznych i jako takie w 2001 roku zostały objęte ochroną podczas obrad Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Finlandii.

Ława w Kościele Pokoju w Świdnicy zdobiona heraldycznym kartuszem

kgiz

W oparciu o: G. Ruszczyk, Architektura drewniana w Polsce, Warszawa 2009

Reklamy

3 thoughts on “Dolnośląskie perły protestanckiej architektury drewnianej – (Głogów), Jawor, Świdnica

    • Zazdrościmy, co tu dużo mówić 😀

      Edit: Byłam, widziałam i potwierdzam – zdecydowanie warto:) Żałuję tylko, że nie udało mi się dotrzeć do Jawora, a to przecież rzut beretem;P Pozdrawiam! kgiz

  1. Pingback: W cieniu żuławskich podcieni, czyli dom podcieniowy w krótkim rysie wprowadzającym | Łowcy Sosrębów

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s