Polska sztuka przedromańska i romańska – rzeźba architektoniczna

Na hasło „polska sztuka średniowieczna” większość pomyśli zapewne o ołtarzu Wita Stosza i innych tego typu rzeczach. Tymczasem zanim nastał gotyk działo się równie wiele a sztuka romańska także potrafi zaskoczyć. Moje myśli krążą ostatnio wokół wczesnego średniowiecza, postanowiłam więc wziąć na warsztat sztukę własnie tego okresu zaczynając od rzeźby architektonicznej przedromańskiej i romańskiej.

Okres przedromański w sztuce trwa od  pojawienia się chrześcijaństwa w wieku X i kończy się w roku 1038. najazdem Brzetysława, księcia czeskiego (oczywiście należy pamiętać o równoległych przejawach sztuki słowiańskiej – posągach kultowych, posążkach zwierząt i rzemiośle artystycznym, jest to jednak temat na osobny wpis).Niestety jedyny zachowany przejaw rzeźby architektonicznej tego okresu to głowica, dolna cześć trzonu kolumny i cztery płyty (prawdopodobnie z przegrody chórowej) z I katedry na Wawelu z I poł. XI w. Dekorowane są płaskorzeźbioną, typową dla tego okresu plecionką – sieciową i pętlową.

Kapitel i płyta, Wawel,  I poł/ XI w.

Okres romański  dzieli się na 3 okresy – wczesny – poł. XI do XI/XII w. (okres restytucji Kazimierza Odowiciela); dojrzały – XII w.; późny – XII/XIII-1240 (najazd Tatarów).

Rzeźba romańska to głównie rzeźba architektoniczna – głowice, trzony, obramienia portali etc. W sztuce polskiej długo utrzymały się motywy ornamentalne i zoomorficzne – do ok. 1140. (w Europie Zach. do ok. 1110-20). Wśród wczesnych tego typu dzieł można wyróżnić kapitele bliźnie z Tyńca (ok. 1100), dekorację z II katedry wawelskiej – bazyliszek z nadproża krypty św. Leonarda (ok. 1118), gryfy z kolegiaty w Wiślicy (poł. XII w.), tympanon płn. z kolegiaty w Tumie pod Łęczycą z Marią z Dzieciątkiem w asyście aniołów (ok. 1161) czy lwa portalowego z Sobótki (I poł. XII w.).

Kapitele, Tyniec, ok. 1100.

Gryfy, Wiślica, poł. XII w.

Portal płn, Tum pod Łęczycą, ok. 1161.

Lew, Sobótka, I poł. XII w.

Najstarszą dekoracją figuralną jest obramienie z portalu w kościele kanoników regularnych w Czerwińsku. Składają się na nią kapitele z Hermesem ujeżdżającym smoki i ulistnioną maską, nadproża z apostołami w arkadach oraz tafla z węgarów ze sceną Zwiastowania (ok. 1140). Innymi wyróżniającymi się klasą artystyczną obiektami są – Prorok z Biestrzykowa (pierwotnie z Ołbina, 2 ćw. XII w.), którego autorem jest prawdopodobnie rzeźbiarz sprowadzony z Longobardii przez Piotra Włostowica do prac przy fundowanym przez niego klasztorze benedyktynów na Ołbinie (podobieństwo z rzeźbami apostołów z Souillac) oraz Maiestas Domini z Tumu pod Łęczycą (ok. 1161) – najstarszy zachowany na ziemiach polskich przykład tego tematu i jedyna z pozostałości monumentalnej dekoracji ołtarzowej (jest to prawdopodobnie część ołtarza Salwatora z absydy zach.).

Kapitel, Czerwińsk, ok. 1140.

Maiestas Domini, Tum pod Łęczyca, ok. 1161.

Na gruncie romańskiej sztuki polskiej wyróżniają się tympanony fundacyjne. Zachowały się cztery – dwa we Wrocławiu – Kościół NMP na Piasku (ok. 1150-60) i kościół św. Michała na Ołbinie (przed 1153) oraz dwa w Strzelnie – rotunda św. Prokopa (1170) i kościół norbertanek (1180-90). Przedstawiono na nich fundatorów ofiarujących modele budowli Marii  z Dzieciątkiem, Chrystusowi lub św. Annie, otaczają je napisy fundacyjne.

Tympanon fundacyjny, NMP na Piasku, Wrocław, ok. 1150-60.

Tympanon fundacyjny, kościół norbertanek, Strzelno, ok. 1180-90.

Ważnym dziełem są kolumny  z kościoła norbertanek w Strzelnie (ok. 1190), dzieło warsztatu czynnego tam w latach 1180-90. Dwie z nich – w całości pokryte przedstawieniami Cnót i Przywar w arkadach – są dziełami unikalnymi (temat znany w całej Europie jednak zazwyczaj przedstawiany w ujęciu dynamicznym – walka Cnót i Przywar). Program ikonograficzny mógł być oparty na Speculum Virginis albo dziełach Hildegardy z Bingen – Scivias lub Korowód cnót (dzieła doskonale znane w żeńskich zakonach).

Kolumny,kościół norbertanek,  Strzelno, ok. 1190.

Personifikacja Zabójstwa, Strzelno.

Epokę tą zamykają dzieła wykonane przez warsztaty pracujące dla norbertanek w Strzelnie i cysterek w Trzebnicy – tympanon portalu płn. ze Strzelna (ok. 1214) oraz tympanon portalu w Trzebnicy (ok. 1230-40). Obiekt pierwszy wyróżnia się trójlistym kształtem oraz bogactwem programu (Maiestas Domini, aniołowie, św. Piotr i Paweł, symbole św. Marka i Łukasza, gołębica). W tympanonie trzebnickim przedstawiono grającego na harfie Dawida i Betsabe ze służącą.

Tympanon portalu płn., kościół norbertanek, Strzelno, ok. 1216.

Tympanon, kościół cysterek, Trzebnica, ok. 1230-40.

Rodząca się na ziemiach polskich sztuka romańska z konieczności potrzebowała obcych inspiracji. Widać w niej wpływy włoskie (np. lew z Górki – motyw lwów w portalach popularny w Italii), francuskie  (portal opactwa na Ołbinie – program ikonograficzny często stosowany w Poitou)  i niemieckie (dekoracja cysterek z Trzebnicy – dekoracyjny i niespokojny styl sztuki saksońskiej i westfalskiej) oraz przejawy sztuki wschodniej (tympanon fundacyjny z NMP na Piasku – na wzór mozaiki z Hagia Sophia z Marią tronującą między Justynianem a Konstantynem).

k.

Literatura: T. Mroczko, Polska sztuka przedromańska i romańska, Warszawa 1978.

 

Ps: Przypominamy o naszym profilu na facebooku, gdzie znajdziecie dodatkowe zdjęcia i informacje 🙂

Reklamy

5 thoughts on “Polska sztuka przedromańska i romańska – rzeźba architektoniczna

  1. Bardzo lubię zaglądać na Wasz blog. Szczególnie podobają mi się posty poświęcone obiektom w Polsce. Proszę o więcej 🙂

  2. Świetna robota 🙂 Tympanony fundacyjne to unikat na ziemiach polskich. Oprócz wymienionych w artykule jest jeszcze tylko jeden – ale to już sztuka gotycka – w kościele św. Krzyża we Wrocławiu, przedstawia fundatora, księcia Henryka IV Probusa z żoną Matyldą, adorujących Tron Łaski

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s