W cieniu żuławskich podcieni, czyli dom podcieniowy w krótkim rysie wprowadzającym

Po raz kolejny temat wpisu poświęcony jest architekturze drewnianej, co jednak nie powinno smucić naszych czytelników;) Niemniej tym razem oddalamy się od sfery sacrum by pochylić się nad wiejskim budownictwem mieszkalnym – a będąc bardziej precyzyjnym – nad jego jedną szczególną formą, mianowicie nad domem podcieniowym.

DSC_0403

Dom podcieniowy w Gniazdowie pod nr 28 – wystawka wykonana w konstrukcji ryglowej, ściany parteru zaś w technice wieńcowej (fot. kgiz, 2013)

Domy podcieniowe to łatwo dający się wyodrębnić zespół budynków, łączących funkcje mieszkalne z magazynowymi. Podstawową cechą wyróżniającą te obiekty to podcień, który wraz z rozwojem formy domu mógł zmieniać położenie i tym samym nadawać nowy kształt całemu założeniu. Podcień, występujący w literaturze przedmiotu także jako podsień, to otwarta na zewnątrz przestrzeń w przyziemiu budynku, ograniczona od góry tzw. wystawką, wspartą na rzędzie słupów. Musiał on być na tyle głęboki, żeby umożliwić podjazd wozu z załadunkiem. Poddasze bowiem przeznaczane było na magazyn, głównie zboża, które wciągane było przez specjalny luk w stropie. Na parterze natomiast znajdowały się pomieszczenia mieszkalne. Elewacja z podcieniem stanowiła fasadę budynku. Wystawka, jako najbardziej wysunięty element, nabierała reprezentacyjnego charakteru, z tego też względu rama słupowa, na której spoczywała, otrzymywała staranne opracowanie ciesielskie. Domy podcieniowe to budynki piętrowe, kryte dwuspadowym dachem. Początkowo pokrycie dachu stanowiła strzecha wykonana ze słomy, bądź trzciny. Dopiero w późniejszym czasie w powszechnym użyciu stosowano dachówkę typu holenderka.

Przy wznoszeniu domów podcieniowych nie kierowano się jednym, z góry narzuconym systemem konstrukcyjnym. Co więcej, budynki te niekiedy łączą w sobie cechy różnych konstrukcji. Zauważalna jest dowolność i rozmaitość rozwiązań w tej kwestii. Zetknąć się więc można z domami w całości wykonanymi w konstrukcji zrębowej (wieńcowej), których szczyty oszalowane są deskami oraz z budynkami w całości wzniesionymi
w technice ryglowej (szkieletowej). W krajobrazie żuławskim dominują jednak domy podcieniowe będące egzemplifikacjami konstrukcji mieszanej. W wariancie tym wystawka stanowi przykład zastosowania konstrukcji ryglowej zaś ściany parteru
– ze względu na lepszą izolację – wykonane są w technice wieńcowej lub są murowane.

Dom podcieniowy w Chrystkowie pod nr 21, 1770 r. – zastosowana została wyłącznie konstrukcja wieńcowa (warto zaznaczyć, że ten typ budownictwa pojawiał się nie tylko na Żuławach, ale także w innych regionach, jak np. Kociewie)

Lwi Dwór – dom podcieniowy w Lipcach, 2 poł. XVI w. – wzniesiony w całości
w konstrukcji ryglowej (szkieletowej), fotografia archiwalna

Najstarszą formę domu podcieniowego reprezentuje tzw. Lwi Dwór w Lipcach.
Jest to najstarszy drewniany dom wiejski na Żuławach, który na podstawie badań dendrochronologicznych datuje się na 1572 r. Budynek wzniesiony został na planie prostokąta, w całości w konstrukcji ryglowej, przy wykorzystaniu drewna dębowego. Stanowiącym przedłużenie korpusu podcieniem zwrócony jest w kierunku drogi.
Fazą przejściową w ewolucji tego typu budowli jest założenie na planie kształtem przypominającym literę „L”. Zachowane przykłady będące wizualizacją tego rozplanowania przestrzennego znajdują się w miejscowościach Trutnowy, Nowa Kościelnica i Miłocin. Wszystkie pochodzą z 1 poł. XVIII wieku. Cechą charakterystyczną tych budowli jest wyraźne rozdzielenie funkcji poszczególnych części domu. Skrzydło
z podcieniem zwrócone w kierunku drogi pełniło rolę spichlerza, zaś pozostała część domostwa mieszcząca się w prostopadłym skrzydle zawierała pomieszczenia mieszkalne. 2 poł. XVIII wieku to okres, kiedy forma domów podcieniowych ulega ostatecznemu ukształtowaniu. Założenie przestrzenne powstałych w tym czasie budynków przyjmuje kształt zbliżony do litery „T”. Typ ten cechuje wysunięcie wystawki mniej więcej pośrodku korpusu głównego budowli.

Dom podcieniowy w miejscowości Trutnowy, 1720 r. – założenie na planie przypominającym kształtem literę „L”

DSC_0238

Dom podcieniowy w Orłowie pod nr 11 – założenie przestrzenne na planie zbliżonym kształtem do litery „T” (fot. kgiz, 2013)

Jak już zostało to wspomniane, dekoracja architektoniczna skupiała się przede wszystkim w partii podcienia jako najbardziej wysuniętym i wyznaczającym front elemencie. Zdobieniu poddawane były słupy oraz rama, na której spoczywała wystawka. Były one starannie profilowane. Słupy mogły być utrzymane w klasycyzującej stylistyce poprzez nadanie im kształtu antycznych kolumn z bazami i kapitelami. Na ramie zaś spotykanym zabiegiem było umieszczanie inskrypcji upamiętniającej datę budowy oraz imię inwestora. Czasem napis zawierał także słowa powierzające dom i jego mieszkańców Bożej opiece. Reprezentacyjności dodawać mogły również dekoracyjne układy rygli i zastrzałów w szczycie wystawki. Zdobienia nie ograniczały się jednak tylko do partii podcienia. Duże znaczenie odgrywała też stolarka drzwi i okien.

Dekoracyjny układ rygli i zastrzałów oraz inskrypcja w szczycie wystawki domu podcieniowego w Stalewie

Fragment ramy słupowej domu podcieniowego w Nowej Kościelnicy

Domy podcieniowe na trwałe wpisały się w krajobraz Żuław Wiślanych, a swoją formą stanowią cenny przykład wiejskiego budownictwa drewnianego. Są interesujące nie tylko przez wzgląd na różnorodne typy rozwiązań konstrukcyjnych, ale również od strony dekoracji architektonicznej.

kgiz

Niniejszy wpis powstał w oparciu o publikację Piotra Arleta pt.: Architektura wernakularna obszaru Morza Bałtyckiego. Analogie, różnice, obraz ogólny, Szczecin 2012. Książka ta stanowi próbę kompleksowego ujęcia zagadnienia budownictwa ludowego na terenach skupionych wokół basenu Morza Bałtyckiego, którą polecamy Waszej uwadze:)

Reklamy

8 thoughts on “W cieniu żuławskich podcieni, czyli dom podcieniowy w krótkim rysie wprowadzającym

  1. Bardzo fajny artykuł! Warto zauważyć, że Lipce to obecnie część Gdańska, a Świecie to już nie Żuławy (całkiem im daleko) to Kociewie (dom ze zdjęcia to Chrystkowo, pod Świeciem).
    PS. Super zdjęcia 🙂 Czy będą jeszcze inne teksty o Żuławach? 🙂

  2. Witam serdecznie. Gratuluję bardzo interesującego artykułu!!! Poruszacie temat, który jest mi bliski, bo również jestem miłośniczką Żuław. Oprócz podpisu pod zdjęciem domu w Chrystkowie, wkradła się również literówka do nazwy miejscowości. Powinna brzmieć: Miłocin, a nie w Mirocin – choć to pomyłka często spotykana w literaturze – kiedyś pisałam o tym domu na swoim blogu:
    http://ludwikajozwiak.blogspot.com/2012/03/ginace-symbole-tozsamosci-krajobrazu.html
    jak również o innych domach:
    http://zulawywislane.blogspot.com/2012/12/domy-podcienowe.html
    Fajnie, że piszecie o Żuławach 🙂 Czekam na dalsze artykuły i pozdrawiam serdecznie 😀

    • Przyznam, że literówka pojawiła się w publikacji, z której korzystałam i bezwiednie została przeze mnie powielona. Dziękuję za uwagę i za miłe słowa:) Zapoznałam się z podesłanymi linkami oraz formułą bloga o Żuławach. Bardzo ładne fotografie oraz interesujące wpisy. To ważna inicjatywa dokumentować zabytki, zwłaszcza te, które odchodzą w zapomnienie i powoli poddają się upływowi czasu. Również pozdrawiam!:)

  3. Hej, gratuluję artykułu i bloga! Czy istnieje możliwość wykorzystania Waszych zdjęć (chodzi mi konkretnie o dom podcieniowy w Orłowie)? Jak byście sobie życzyły, by je podpisać? Pozdrawiam i życzę wesołych Świąt!

    • Oczywiście, nie mamy nic przeciwko wykorzystaniu zdjęcia, jeśli jest zaznaczone autorstwo. Prosimy o następujący podpis – Źródło: Łowcy Sosrębów; i załączenie linku do niniejszego wpisu.
      Dziękujemy za komentarz i jako, że jest już po świętach to życzymy pomyślności w nadchodzącym Nowym Roku;)

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s