Zespół kościoła św. Trójcy w Gdańsku

Św. Trójca jest jednym z moich ulubionych miejsc w Gdańsku. Zachowała swój klasztorny, nieco odizolowany i na pewien sposób przytulny charakter; wyróżnia się także bogatym opracowaniem szczytów (szczególnie kaplica). Dodatkowo nasze koło naukowe inwentaryzuje kościelne płyty nagrobne, co jest kolejnym powodem mojego sentymentu. W skład zespołu franciszkanów obecnie wchodzi kościół św. Trójcy, kaplica św. Annyzabudowania klasztorne oraz dom sztachulcowy z XVII w. (chociaż dziś w stanie mocno przekształconym).

Kościół św. Trójcy i dawny klasztor franciszkanów, rok 1687, P. Willer

Franciszkanie pojawili się w Gdańsku w 1419 r. Kościół ukończono w XVI w., jednak krótko po tym Gdańsk zwrócił się ku ideom Reformacji. Klasztor podupadał, aż w końcu 3 osobowe zgromadzenie przekazało go miastu. Mieściły się w nim Gimnazjum Akademickie oraz Biblioteka Rady Gdańska. W XIX w. klasztor pełnił rolę lazaretu i magazynów, był też miejscem dla kolekcji sztuki gdańskiej Rudolfa Freitaga, z której wyrosły potem Muzeum Miejskie, Muzeum Pomorskie i w końcu w Muzeum Narodowe (dziś jest to siedziba Oddziału Sztuki Dawnej MN). Franciszkanie odzyskali klasztor po II wojnie światowej.

Historia kościoła rozpoczyna się w 1422. W tym roku rozpoczęto trwającą do 1433 r.
budowę kościoła Wieczerzy Pańskiej. Kościół ów stał się potem prezbiterium kościoła św. Trójcy. Na rozbudowę zdecydowano się w 1484 r. – podwyższono i przykryto nowym sklepieniem prezbiterium, rozpoczęto też budowę korpusu nawowego. Budowę ukończono w 1514 r. przykrywając kościół sklepieniami.

Kościół św. Trójcy, kaplica św. Anny i dom sztachulcowy.

Fabryki świątyń klasztornych nie posiadały na ogół oficjalnych fundatorów i zdane były na własną przedsiębiorczość. Franciszkanie chwytali się więc każdej możliwości – używali materiałów z darowizn i rozbiórek (np. cegły oraz więźby dachowej z rozebranego w 1454 r. zamku krzyżackiego), wykorzystywali różnych fachowców – mistrzów wypożyczanych przez Radę, rzemieślników miejskich czy mistrzów zakonnych. Ze względu na taki stan rzeczy budowa była prowadzona niesystematycznie i w różnych częściach założenia, często też niefachowo – w 1503 r. doszło do zawalenia się pięciu filarów w północnej części.

Kościół św. Trójcy – część wschodnia.

Kościół św. Trójcy jest trójnawowym, oszkarpowanym kościołem halowym zamkniętym
prostokątnie pięcioprzęsłowym prezbiterium. Naprzeciwległe ściany świątyni zdobią dwa szczyty – wschodni  i zachodni oraz dodatkowy nad płn. nawą. Korpus halowy posiada trzy nawy i sześć przęseł. Po obu stronach naw przylegają wąskie kaplice mieszczące się we wnękach między przyporami. Kościół przykryty jest sklepieniem sieciowym, dźwiganym przez dziesięć ośmiobocznych filarów. Prezbiterium ma kształt nieregularnego prostokąta (skośny bok wschodni), co jest wynikiem ograniczeń nadanej zakonowi działki. Jednonawowe, pięcioprzęsłowe prezbiterium przykryte jest sklepieniem gwiaździstym. Przechodzi się do niego przez unikalne w skali kraju, pochodzące z 1493 r. lektorium, które oddzielało prezbiterium dostępne tylko dla zakonników od ogólnodostępnej części nawowej.

Kościół św. Trójcy – nawa główna.

Pierwotnie franciszkanom nie zależało na posiadaniu własnego kościoła czy domu zakonnego, jednak od 2 poł. XIII w. zaczęli wznosić własne świątynie, jednocześnie przenosząc się do miast. Ich kościoły były zarówno świątynią zakonu, jak i wiernych.  Modus franciszkański (jakkolwiek nigdy oficjalnie nieskodyfikowany) zakładał pierwotnie prostotę planu i bryły, w której nieskomplikowane wnętrza były otoczone grubymi płaszczyznami ścian. Nawy kryte były stropami albo otwartą więźbą, a jedynie prezbiterium sklepieniem. Kościoły nie miały wież, dekoracyjnego detalu i bogatego wystroju. Jednocześnie franciszkanie byli pierwszą tak silnie otwarta na laikat kongregacją i z czasem upodabniali swoje budowle do architektury lokalnej. Wzorcem były przeważnie najstarsze lub największe świątyni w w okolicy (na wzór założenia św. Trójcy wybrano kościół NMP w Gdańsku).

Kościół św. Trójcy- lektorium.

Kościół św. Trójcy powstał późno, w czasach kiedy zakon otworzył się już zupełnie na
warstwy świeckie i w pełni zaklimatyzował się w miastach, co spowodowało rozbudowę klasztorów, rozparcelowanie wnętrz na osobne miejsca kultu, powstawanie kaplic, bogatszy wystrój oraz silniejsze wpływy architektury miejskiej. Św. Trójca jest zatem owocem swoich czasów – zachowuje typową franciszkańską formę obszernej nawy z długim konwentualnym chórem oddzielonym lektorium i prostotę bryły, jednak jest już bardziej dekoracyjna – posiada sklepienia, wieżyczki i dekoracyjne szczyty.

Kościół św. Trójcy – szczyt zachodni.

W początkach XVI w. kierownictwo nad budowa przejął mistrz zakonny z Górnych Niemiec. Wiadomo też, że projektem i realizacją Wielkiego Reflektarza w klasztorze zajął się mistrz Martin Leutner, związany z innymi franciszkańskimi realizacjami w Królewcu i Braniewie, a sklepienie kościoła zakładał w 1514 r. franciszkański mistrz budowlany. Znane są też nazwiska kilku budowniczych miejskich, z którymi współpracowano po roku 1503 – Dirck Lange, Hans Bomgart, Matz Wartenberg.

Kościół św. Trójcy – dziedziniec.

Na wyposażenie kościoła składa się osiem epitafiów osób związanych z Gimnazjum Akademickim lub pełniących ważne funkcje w Radzie; kilka obrazów (XVI – XVII w.); dwa gotyckie krucyfiksy; grupa 5 gotyckich zworników z herbami Polski, Litwy, Prus Królewskich i Gdańska; dębowe stalle z w prezbiterium (ok. 1510 r.), ambona (1541 r., najstarsza zachowana na Pomorzu Gdańskim) z manierystycznymi i barokowymi dodatkami oraz organy (ok. 1703 r.) autorstwa Tobiasa Lehmanna. Poddasza natomiast kryją unikalne budowlane urządzenia wyciągowe z czasów wznoszenia konstrukcji, np. kołowroty pozwalające obniżać świeczniki wewnątrz świątyni.

Kościół św. Trójcy – ambona  i polichromie, XVI w.

Epitafium Wawrzyńca Gablera, XVII w.

Kaplica św. Anny, jedyna w mieście budowla sakralna przeznaczona dla mniejszości narodowościowej, została dobudowana do płd.-zach. części kościoła na przełomie XV i XVI w. Po 1496 powstał tu pierwotny budynek, mniejszy od obecnego (świadczy o tym ślad po wejściu na poddasze znajdujący się poniżej obecnego sklepienia). Budynek ów szybko został przebudowany najprawdopodobniej ok. roku 1505.

Kaplica św. Anny.

Zakładanie kaplic pod wezwaniem św. Anny obok kościołów franciszkańskich było
powszechne na przełomie XV i XVI w., jednak ta akurat kaplica była fundacją środowiska pozazakonnych (zakon miał w tym czasie wydatki związane z rozbudową kościoła i
klasztoru, ponad to teren ten nie należał do zakonu do 1521 r.)  Wg legendy jej budowę miał zlecić Kazimierz Jagiellończyk, jako miejsce odprawiania polskich nabożeństw jako votum z okazji zakończenia „wojny księżej”. I tak też prawdopodobnie było, a modyfikacja kaplicy mogła zostać zainicjowana przez Aleksandra Jagiellończyka podczas jego wizyty w mieście.

Kaplica św. Anny jest  jednonawową, pięcioprzęsłową budowlą na planie nieregularnego prostokąta. Jej elewację zach. zdobi bogaty pięciodzielny, trójkondygnacyjny szczyt. W trójkątnym zarysie pola wznoszą się bogato profilowane sterczyny połączone ażurowymi łukami w kształcie oślego grzbietu. Kaplica nakryta jest sklepieniem gwiaździsto-sieciowym o konstrukcji kopulastej z lunetami.

Kaplica św. Anny – wnętrze.

Na wyposażenie kaplicy składa się barokowy ołtarz główny (ok. 1650 r.), ambona (1721 r.) autorstwa stolarza Pawła Karde z Frankfurtu nad Menem z wykończeniem rzeźbiarza Krzysztofa Steina i malarza Fryderyka Falkenberga oraz chór muzyczny (1635-45 r.) i prospekt organowy (1710 r.) wykonany przez Andreasa Hildenbrandta.

Kaplica św. Anny – chór muzyczny (XVII w.) i prospekt organowy (XVIII w.).

Zasady kompozycji i motywy detalu kaplicy najwięcej podobieństw na gruncie lokalnym
znajdują w kościele św. Trójcy i klasztorze (opracowanie arkad okiennych, sklepienia, kompozycja szczytu, portale). Zbliżone, nietypowe dla Gdańska, formy (sklepienia gwiaździsto-sieciowe, ośli grzbiet rozpięty poza polem szczytu) stosowano tez w architekturze płd. i środ. Niemiec (Saksonia, Szwabia, Frankonia, Bawaria) oraz na Łużycach i Śląsku. Możliwe zatem, że pomysłodawca projektu kaplicy był ten sam warsztat, który działał w owym czasie przy budowie św. Trójcy.

Kaplica św. Anny – sklepienie.

Przylegający od strony płd. do św. Trójcy klasztor rozbudowywany był równolegle z
kościołem, przebudowany był na przełomie XVI i XVII w. (w czasach Gimnazjum Akademickiego), ale niewiele wiadomo o jego stanie sprzed przebudowy w wieku XIX. Przed nią był jedną z nielicznych prawie całkowicie zachowanych średniowiecznych klasztorów w Europie północnej.
Klasztor ma układ czteroskrzydłowy z wirydarzem na planie zbliżonym do kwadratu.
Pierwotnie miał tylko trzy skrzydła – po wsch. i płd. stronie wirydarzu. Skrzydło zach. wzniesiono dopiero w XVI w., kiedy zabudowania pełniły już funkcje gimnazjum.

Klasztor franciszkański – wirydarz.

Literatura:

J. Friedrich, Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII wieku, Gdańsk 1993

M. Kutzner, Architektura średniowiecznych klasztorów i kościołów franciszkańskich w Polsce, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Zabytkoznawstwo i konserwatorstwo, XII (1989), z. 176, Toruń

M. Żydowicz, Średniowieczna kaplica pw. św. Anny przy franciszkańskim kościele św. Trójcy w Gdańsku, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Zabytkoznawstwo i konserwatorstwo, XVI (1992), z. 225, Toruń

k.

Reklamy

2 thoughts on “Zespół kościoła św. Trójcy w Gdańsku

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s