Peregrini, muszla drogę wam wskaże!

Termin pielgrzym pochodzi z łacińskiego peregrinus, co stanowi zlepek słów per i agros, które oznaczały tego, który idzie przez pola, przybywa z daleka, z zewnątrz; od peregre – za granicą. Słowo to początkowo nie miało znaczenia, jakie przypisuje mu się obecnie. Stosowane było w prawie rzymskim na określenie cudzoziemca, dobrowolnego wygnańca lub banity i wskazywało na stałe oddalenie od kraju rodzinnego. Dopiero od około XII wieku termin ten zaczął być używany w stosunku do osoby odbywającej podróż do miejsc świętych w celach kultowych.

Gislebertus, Pielgrzymi, 1120-1130 – detal z portalu katedrySt. Lazare w Autun

Praktyka pielgrzymowania powszechna już była w czasach antycznych, kiedy to Grecy i Rzymianie odbywali wędrówki do grobów herosów tzw. heroonów, by oddać im cześć. Formuła podróżowania do miejsc kultu pozostała, została tylko przekonwertowana zgodnie z potrzebami religii chrześcijańskiej. Pielgrzymki opierały się na wierze w obcowanie świętych i ich wstawiennictwo u Stwórcy. Panowało przekonanie, że u grobu świętego uzyska się potrzebne łaski, a okupiona trudem droga będzie równoważna z odkupieniem win. W szerszym rozumieniu była to forma naśladowania Chrystusa w jego ziemskiej wędrówce, a także indywidualna podróż każdego pielgrzyma wewnątrz metafizycznych, transcendentnych doznań. Bardzo ważnym aspektem był kult relikwii, szczątków świętego, które jak wierzono emanowały boską mocą. Przekładało się to na liczne cuda, które były spisywane w specjalnie powstałych do tego księgach, tzw. Libri miraculorum. O znaczącej wartości relikwii świadczy fakt, że stawały się one często łupem kradzieży, z czego do najsłynniejszych należy przewiezienie szczątków św. Fides z Agen do Conques. Mimo wielu niebezpieczeństw peregrynacja cieszyła się dużą popularnością, do tego stopnia, że zaczęto wydawać specjalne przewodniki dla podróżujących, tzw. itineraria.

Antyczny heroon w Sagalassos, Turcja

Relikwiarz stopy św. Jakuba, warsztat Hugo de Oignies, poł. XIII w., Namur (Belgia)

W średniowieczu głównymi centrami pielgrzymkowymi były Jerozolima, Rzym i Santiago de Compostela. O tym jak ważnym ośrodkiem było ostatnie z nich wiemy na podstawie dzieła Dantego Alighieri pt. Vita Nuova, w którym dokonuje klasyfikacji pielgrzymów. Rozróżnia tam trzy typy pątników: palmieri – tych, którzy podróżowali do Ziemi Świętej; romei – pielgrzymujących do grobu św. Piotra i peregrini – udających się do grobu św. Jakuba. Tych ostatnich określa mianem prawdziwych pielgrzymów. Santiago de Compostela była na tyle znaczącym ośrodkiem kultu, że w 1478 r. papież Sykstus IV uznał pielgrzymki do niej za równoważne z peregrynacją do Jerozolimy.

Bazylika Grobu Świętego, Jerozolima

Bazylika św. Piotra, Rzym

Katedra w Santiago de Compostela

Santiago de Compostela to miejscowość położona w hiszpańskiej Galicji. Miejsce to stało się celem niezliczonych pielgrzymek za sprawą przekonania, że zostały tam pochowane szczątki św. Jakuba Starszego Apostoła. Tradycja podaje, że pomiędzy 33 a 34 rokiem życia św. Jakub nauczał na terenie Hiszpanii. Po powrocie do Judei ok. 44 r., z rozkazu króla Heroda Agrypy I został ścięty mieczem za głoszenie Ewangelii. Ciało świętego zostało zgodnie z jego wolą przewiezione do Hiszpanii i pochowane przez jego dwóch uczniów, Atanazjusza i Teodozjusza, w okolicy miejscowości Iria Flavia (dzisiejsze El Padron) w Galicji. Jak podaje legenda, grób św. Jakuba został odnaleziony ok. 813 r. przez pustelnika Pelagiusza, który posłuszny widzeniu, jakiego dostąpił, udał się na miejsce pochówku. Kierując się śladem deszczu gwiazd, które opadły na wzgórze Liberum Donum, znalazł marmurowy sarkofag zakopany na cmentarzu w pobliżu kościoła Najświętszej Marii Panny. Eremita poinformował miejscowego biskupa Teodomira o cudownym znalezisku, który potwierdził i ogłosił fakt odnalezienia relikwii. Na miejscu pochówku powstała osada – Compostela. Istnieją różne wyjaśnienia etymologii tej nazwy. Pierwszą jest przekonanie, że genezy terminu należy upatrywać w łacińskim campus stellae, co oznacza „pole gwiazd”. Nazwa może się także wywodzić od łacińskiego compositum tellus, tj. cmentarz lub compostela – pole, na którym składa się ciała zmarłych. Do wzrostu popularności kultu św. Jakuba przyczyniło się powszechne przekonanie o wstawiennictwie męczennika w walce z Maurami. Od 711 r. Hiszpania pozostawała pod rządami Umajjadów, będąc prowincją Kalifatu Damasceńskiego. Najazdom opierały się jeszcze tylko Leon, Nawarra i Asturia, stanowiąca ośrodek oporu. Według podań, św. Jakub miał się ukazać w zbroi podczas bitwy pod Clavijo w 844 r., która zakończyła się zwycięstwem chrześcijan. Od tamtego momentu św. Jakub był postrzegany nie tylko jako patron podróżujących, ale stał się symbolem walki z poganami i zyskał przydomek Matamaros, co oznacza Pogromcę Maurów.

Antonio Gonzales Ruiz, Objawienie się Jakuba Apostoła w bitwie pod Clavijo, XVIII w.

Św. Jakub jako pogromca muzułmanów – rzeźba z kościoła
w Carrión de los Condes

Św. Jakub w walce z muzułmanami

Martín Bernat, Przeniesienie ciała św. Jakuba Większego przed pałac królowej Lupa w Galicji, ok. 1480-1505

Pielgrzymkowy Szlak św. Jakuba wykształcił się w średniowieczu i zachował w stanie niemal niezmienionym aż do czasów obecnych. Sieć dróg prowadzących do Santiago de Compostela pokrywa prawie całą Europę. Znane jest podanie mówiące o widzeniu Karola Wielkiego. Cesarzowi ukazała się na niebie droga z gwiazd, biegnąca od Fryzji przez Niemcy, Włochy, Francję, Nawarrę i północną Hiszpanię aż do Galicji. Wizja ta została później zinterpretowana przez papieża Kaliksta II, właśnie jako droga pielgrzymów udających się do grobu św. Jakuba. Szlak św. Jakuba jest oznakowany symbolem muszli. Muszla będąca jednym z atrybutów św. Jakuba, jest także znakiem rozpoznawczym wszystkich zmierzających do Composteli pielgrzymów. Stąd też często nazywa się ich kokijardami od hiszpańskiego słowa la coquille, określającego muszlę. Wyjaśnienie dlaczego akurat ten symbol został przyjęty przez pątników podaje legenda o cudownym ocaleniu księcia z rodu Pimentel przez św. Jakuba. Uratowany przed utonięciem arystokrata, wydostał się na ląd pokryty od stóp do głów muszlami.

Freski przedstawiające pielgrzymów, pocz. XIV w., kościół Saint-Sépulcre, Villeneuve (Francja)

Fresk z kościoła Saint-Sépulcre, pocz. XIV w., Villeneuve (Francja)

Podróżujący do Santiago de Compostela pątnicy mogli się posiłkować swoistego rodzaju przewodnikiem, opisującym najważniejsze szlaki. Piąta część księgi Liber Sancti Jacobi, zwana także Kodeksem Kalikstyńskim została prawdopodobnie spisana przez francuskiego mnicha, Aymeric Picaud. Zawarte w kodeksie szlaki bięgnące przez terytorium obecnej Francji to: Via Turonensis, Via Lemovicensis, Via Podensis, zwana także Drogą Owerniacką oraz Via Tolosana. Drogi francuskie po przekroczeniu Pirenejów, wkraczały do Nawarry dwoma szlakami: tzw. Drogą Aragońską przekraczało się przełęcz Samport, natomiast Droga Nawarryjska przebiegała przez przełęcz Roncevalles. Oba szlaki łączyły się w Puente la Reina, gdzie zaczynała się Camino Francés – właściwy odcinek Drogi św. Jakuba.

Pierwotny kościół został wzniesiony nad grobem św. Jakuba w IX w., został on jednak w niedługim czasie zniszczony podczas najazdu wodza Maurów, Almanzora, ok. 1000 r. Budowa właściwej katedry rozpoczęła się w 1075 r. i trwała do ok. 1122 r. Świątynia posiada wszystkie cechy typowe dla kościoła pielgrzymkowego i wzorowana była na opactwie w Tours oraz sanktuarium św. Marcjalisa w Limoges. Została wzniesiona na planie krzyża łacińskiego, o trzech nawach, z czego nawa główna jest wyższa i szersza od pozostałych, przykryta sklepieniem kolebkowym. Szeroki transept składający się z trzech naw poprzecznych poprzedza prezbiterium. Ponadto katedra została wyposażona w ambit obiegający chór, aby umożliwić cyrkulację pątników dookoła sanktuarium św. Jakuba. Dodatkową przestrzeń dla pielgrzymów stwarzają wznoszące się nad nawami bocznymi empory. Aby urozmaicić bryłę katedry, ale też ze względów praktycznych, do obejścia przystawiono wieniec pięciu kaplic, z czego największa, znajdująca się na osi głównej, poświęcona jest Świętemu Zbawicielowi. Po parze apsyd dostawiono także od wschodniej strony transeptu. Pierwotnie, narożniki nawy poprzecznej udekorowane były malutkimi sygnaturkami w sposób charakterystyczny dla sztuki karolińskiej. Skrzyżowanie nawy podłużnej z transeptem zwieńczono natomiast ośmioboczną wieżą centralną. Zachodnia elewacja flankowana była dwoma prostymi, prostopadłościennymi wieżami przykrytymi dachem piramidalnym. Obecna fasada stanowi perłę architektury barokowej. Została zaprojektowana i wykonana przez Fernanda de Casas y Novoa w 1738 r. Choć wygląd zewnętrzny katedry bardzo się zmienił, to od wewnątrz świątynia niemal nic nie straciła ze swojego początkowego, romańskiego charakteru.

Mistrz z Frankfurtu, Modonna z Dzieciątkiem, św. Jakubem, św. Katarzyną, fundatorem i św. Piotrem, ok. 1496 r.

Wzdłuż tras pielgrzymkowych powstał szereg kościołów o jednolitym, ustalonym układzie i podobnych rozwiązaniach. Wykształcił się typ kościoła pielgrzymkowego na planie krzyża łacińskiego z trzema nawami poprzecznymi i obejściem wokół prezbiterium. Do najważniejszych przykładów tego typu architektury należy zaliczyć: kościół w MoisacAutunVézelay, ConquesSaint – GillesArles, Angouleme, Poitiers i wiele innych. Nie oznacza to jednak, że kościoły te były pozbawione cech lokalnych, które były podyktowane położeniem geograficznym regionów, bądź wynikały z podziałów politycznych  albo przepisów liturgicznych. Dla przykładu, kościoły znajdujące w regionie Dolnej Nadrenii posiadały trójkonchowe założenia chórowe (np. bazylika św. Apostołów w Kolonii), w Akwitanii pojawiały się kościoły kopułowe (np. katedra St. Front w Perigueux), a w południowej i południowo-zachodniej Francjii występowały kościoły salowe (np.St-Pierre-de-Rhèdes w Hérault). Nie należy jednak wysuwać pochopnego wniosku, że znajdujące się w tych regionach świątynie były tylko wyżej wspomnianego typu.

Znaczenie ruchu pielgrzymkowego dla rozwoju sztuki  na terenie Europy jest ogromne. Peregrynacja przyczyniła się do przepływu informacji, ujednolicenia sztuki i rozpowszechnienia wzorców. To właśnie na szlakach Drogi św. Jakuba wykrystalizował się romanizm – uniwersalny, spójny język sztuki. W miejscach postoju pielgrzymek zakładano cmentarze, kościoły, klasztory, szpitale, bractwa itp. To wszystko pozwala stwierdzić znaczny udział ruchu peregrynacyjnego w rozwoju kultury i dziedzictwa Europy.

kgiz

Wybrana literatura:
– A. M. Wyrwa, Święty Jakub Apostoł i ślady pielgrzymowania pątników z ziem polskich do jego „grobu” w Santiago de Compostela [w:] Mnisi i pielgrzymi w średniowieczu: Ląd na szlakach kulturowych Europy, red. M. Brzostowicz, H. Mizerska, J. Wrzesiński, Poznań 2007
Szlaki, z których zrodziła się Europa: pielgrzymowanie do Santiago de Compostela i jego obraz w sztuce, Kraków 2004

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s