Polska sztuka przedromańska i romańska – iluminatorstwo

Pamiętacie opowieść o wczesnośredniowiecznej rzeźbie? Miała ona otwierać cykl poświęcony polskiej sztuce przedromańskiej i romańskiej, wiem, że kazaliśmy wam długo czekać na kontynuację, ale dziś, korzystając z chwili oddechu od wiszących nad głową terminów i prac, oddajemy wam wpis poświęcony malarstwu książkowemu.

Pierwsze manuskrypty były przywożone na ziemie polskie przez mnichów rozpoczynających chrystianizacje (z pewnością miał jakiś już św. Wojciech), przez poselstwa oraz przez przyszłe żony piastowskich władców. Księgi te często miały ciekawy żywot – były wręczane jako dary kolejnym osobom, przewożone z miejsca na miejsce, były też uzupełniane i kontynuowane już na ziemiach polskich.

Najstarszym zachowanym zdobionym rękopisem w Polsce są Kazania postne / Praedicationes, datowane na VIII / IX w. Na tle inicjałów wypełnionych drobnymi ornementami rzuca się w oczy jedyna pełnostronicowa ilustracja z krzyżem i symbolami czterech ewangelistów, którą zdobi bogaty ornament plecionkowy, tak charakterystyczny dla czasów przedromańskich.

Kazania postne / Praedicationes, VIII / IX w.

Kolejne dwa dzieła prezentują wysoki poziom artystyczny. Jak bardzo burzliwe mogły być dzieje jednego kodeksu pokazuje przykład Psałterza Egberta – powstał w końcu X w. prawdopodobnie w Reichanau i był własnością biskupa Trewiru Egberta. Nieco później trafił do palatyna reńskiego Ezzona, a następnie do Polski, jako posag jego córki Rychezy, żony Mieszka II. Rycheza podarowała go swojej córce Gertrudzie, żonie księcia kijowskiego Izasława Dymitra, która to wywiozła go na Ukrainę. Kodeks niebawem wrócił razem ze swoją właścicielką do Polski, gdzie został uzupełniony o kalendarz. Jednak i tu psałterz nie zagrzał miejsca dłużej i trafił na Ruś, tu został wzbogacony o modlitwy Gertrudy i kolejne miniatury. Z tego też powodu bywa nazywany również Kodeksem Gertrudy. Obecnie znajduje się w Cividale. Należy do grupy kodeksów purpurowych. Drugie z wspomnianych dzieł – Ordo romanus/ Mszał rzymski (między 1025 a 1033) należący do Mieszka II zaginął. Znana jest jedynie kopia sceny dedykacyjnej z Matylda i Mieszkiem II.

Psałterz Egberta / Kodeks Gertrudy, X w.

Psałterz Egberta /Kodeks Gertrudy – Modlitewnik,  XI w.

Ordo romanus, XI w. (kopia XIX w.).

Okres wczesnoromański to czas niezwykle kosztownych, pełnych przepychu manuskryptów. Wyróżniamy wśród nich dwie grupy – kodeksy purpurowe – pisane złotem na purpurze oraz kodeksy złote – pisane złotymi i srebrnymi literami. Dalej są to dzieła importowane. Najcenniejsze to Sakramentarz tyniecki i Ewangeliarz emmeramski oraz Ewangeliarz gnieźnieński i Ewangeliarz płocki. Dwa pierwsze należą do grupy kodeksów purpurowych, dwa kolejne do kodeksów złotych. Sakramentarz tyniecki powstał ok. 1070 w Kolonii, a przechowywany był w opactwie benedyktynów w Tyńcu. O jego kolońskiej proweniencji świadczy zrytmizowany, ornamentalny rysunek szat z fałdami układającymi się równolegle. Zdobią go 2 miniatury całostronicowe – Maiestas Domini i Ukrzyżowanie.

Sakramentarz tyniecki, XI w.

Ewangeliarz emmeramski został wykonany w XI w. w Ratyzbonie i prawdopodobnie należał do pierwotnego wyposażenie pierwszej katedry wawelskiej. Posiada 13 całostronicowych miniatur, na których ukazano m. in. władców Niemiec, opatów klasztoru w Emmeram i świętych.

Ewangeliarz emmeramski, XI w.

Ewangeliarz gnieżnieński powstał w XI w., zawiera 20 całostronicowych miniatur (co czyni go najbogaciej dekorowanym kodeksem w zbiorach polskich) ze scenami z życia Chrystusa. Cechuje go zrytmizowana kompozycja i bogata ekspresja przedstawień.Ewangeliarz płocki / Kodeks pułtuski również pochodzi z XI w. Charakteryzują go całostroniowe miniatury dywanowe z genealogią Chrystusa przedstawioną w medalionach i rombach z fantazyjnymi motywami zwierzęcymi i roślinnymi w tle. Pozostałe miniatury zajmują połowy stron i opowiadają o życiu Chrystusa. Oba ewangeliarze łączone są ze szkołą czeską.

Ewangeliarz gnieźnieński, XI w.

Ewangeliarz płocki / Kodeks pułtuski, XI w.

Wiek XII przyniósł wzrost ilości rękopisów – zwiększył się import, w klasztorach powstawały skryptoria (Kraków, Gniezno, Płock, Wrocław). Jednocześnie manuskrypty straciły swój luksusowy charakter – rezygnowano z bogatych ilustracji, złotych liter i purpurowego tła na rzecz zdobionych inicjałów. Widoczne są wpływy skryptorów nadmozańskich (bujne i mięsiste, plastycznie cieniowane sploty roślinne) i południowoniemieckich (mniejsza biegłość w rysunku, płaski, konturowy ornament i pogrubienie form). Poziom dzieł jest zróżnicowany. Wśród zabytków można wyróżnić Biblię płocką, Perykopy płockie, nawiązujący do tradycji bogatych kodeksów z X i XI w. Ewangeliarz kruszwicki oraz, niestety zniszczoną w czasie wojny, Biblię czerwińską z eleganckim i swobodnym w rysunku całostronicowym frontyspisem Księgi Rodzaju – inicjał IN wkomponowany w ilustrację złożoną z medalionów ze scenami stworzenia świata i zawiniętej spiralnie wici z dziejami Adama i Ewy.

Biblia płocka, XII w.

Ewangeliarz kruszwicki, XII w.

Zmierzch epoki romańskiej był także zmierzchem malarstwa książkowego – import osłabł, produkcja lokalna nie była ani wystarczająco liczna, ani na odpowiednio wysokim poziomie, więzi klasztorów z ich głównymi ośrodkami słabły (ale za marny stan obiektów reprezentujących ten okres mogą także odpowiadać późniejsze straty). Poziom produkcji utrzymywało tylko skryptorium opactwa w Lubiążu, z którego wyszło Psalterium nocturnum (ok. 1240). Pozostałe skryptoria nie były samodzielne artystycznie i często stosowały archaiczne wzory, które gdzieniegdzie utrzymały się aż do XIV w.

Psalterium nocturnum, XIII w.

 

Bibliografia – T. Mroczko, Polska sztuka przedromańska i romańska, Warszawa 1978

 

k.

 

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s