Pietà

 Pietà – przedstawienie Marii z ciałem Chrystusa na kolanach. Nazwa pochodzi od łacińskiego pietas – litość, pobożność, oddanie i miłość. Motyw pojawił się w sztuce ok. roku 1300, a jako osobny temat zaczął być popularny pod koniec XV w. i jako taki nie miał poprzedników w sztuce antycznej czy bizantyjskiej. Przedstawienia malarskie bardziej popularne były w środowisku Italii, natomiast rzeźbione w niemieckim.

Proste? Niekoniecznie. Można by rzec Pietà jaka jest, każdy widzi, ale im bardziej zagłębiałam się ostatnio w temat, tym więcej pojawiało się niespodzianek. Ten dobrze wszystkim znany motyw stwarza trudności już przy określeniu jego pochodzenia, a kolejne komplikacje pojawiają się kiedy okazuje się, że Pieta może mieć wiele twarzy.

Godzinki (LUL MS.2.8 fol.18r), Francja, k. XV w.

Okoliczności wykształcenia się tematu Piety nie zostały jednoznacznie określone. Najpopularniejsze są trzy teorie. Pierwsza wywodzi Pietę z literatury lirycznej, epickiej i mistycznej – opowieści o cierpieniu Marii pojawiały się w niej często, wspomnieć można choćby Tractatus de planctu Beatae Mariae Virginis Bernarda z Clairvaux z XII w. Według teorii drugiej Pietà ma związek ze scenami Opłakiwania i jest ich zredukowaną wersją. Teoria ta zakłada bądź utożsamianie Piety ze sceną Opłakiwania, bądź wywodzenie się Piety z literackich źródeł Opłakiwania (np. bizantyjskie Treny), bądź powstanie Piety w wyniku wyizolowania się Maryi z Chrystusem z tej wieloosobowej sceny. Teoria trzecia widzi w Piecie przekształcenie przedstawienia Marii siedzącej z Dzieciątkiem na kolanach. Daje tu o sobie znać średniowieczne zamiłowanie do łączenia i zestawiania przeciwieństw (popularny był np. motyw Marii przyrównującej martwe ciało Chrystusa do jego ciała niemowlęcego).

Giotto, Opłakiwanie, Kaplica Scrovegni, 1304-1306.

Można wyróżnić kilka rodzajów piet. Istnieje nawet ścisła datacja dla poszczególnych typów, jednak obecnie uznaje się ją za przestarzałą.

Typ wczesny / schodkowy – pocz. XIV w. Maria przedstawiona jest jako starsza, ma ostre rysy i grymas na twarzy, często jest mocno przechylona. Sztywne, wychudzone ciało Chrystusa układa się schodkowo, dobrze widoczne są na nim ślady męki. Przedstawienia tego typu mają surowy i ascetyczny charakter.

Pietà z Lubiąża, 1360-70.

Pietà Roettgen, ok. 1325.

Pieta corpusculum – poł. XIV w. Ciało Chrystusa jest pomniejszone do wymiarów dziecięcych, co ma w mistyczny sposób łączyć Jego narodziny i śmierć. Typ ten jest stosunkowo rzadki i może sprawiać problemy przy klasyfikacji – nie zawsze wielkość ciała Chrystusa jest wynikiem programu ideowego, czasem to po prostu nieporadność artysty. Dalej widoczny jest ból Marii i znaki męki Chrystusa.

Pietà niemiecka, 1375-1400.

Typ horyzontalny / Piękna Pietà – XIV / XV w. Typ ten związany jest z kanonem Pięknych Madonn – Maria przedstawiona jest jako młoda i piękna kobieta o delikatnych rysach i pełnej twarzy. Ciało Chrystusa ułożone jest horyzontalnie i sztywno wyprężone, wszelkie ślady męki są zminimalizowane. Delikatne gesty i bogato drapowane tkaniny łagodzą wymowę motywu. W porównaniu do innych piet wykonanych w drewnie, do tych używano głównie kamienia.

Pietà, Bazylika Mariacka w Gdańsku

Křivákova Pieta, 1390-1400.

Typ awinioński – 2 poł. XV w. Maria siedzi prosto, na jej twarzy widoczne jest opanowanie i refleksja. Ciało Chrystusa jest silnie zwrócone ku widzowi, tors spoczywa ciężko na kolanach Marii, nogi zwisają bezwiednie. Nazwa pochodzi od malowanej Piety z Awinionu przypisywanej Enguerrandowi Quarton.

Pietà, Szwabia, ok. 1500.

Enguerrand Charonton, Pietà de Villeneuve-lès-Avignon, ok. 1460.

Typ Piety z Chrystusem leżącym u stóp Marii z głową opartą o jej kolana – pocz. XVI w.

Pietà z kościoła św. Jakuba w Norymberdze, 1512.

Między ostatnimi typami można dostrzec jeszcze parę typów przejściowych, jednak różnią się takimi niuansami, że w praktyce ciężko przypisać do nich dzieła są to typ przekątniowy i typ z kompozycją wpisaną w  ścisły trójkątny kontur. Dodatkowo można wyróżnić Pietę radosną – na twarzy Marii gości promienny uśmiech. Ciało Chrystusa ma w tym przypadku wymiar jedynie symboliczny, a Maria raduje się ze zbawienia dokonanego przez ofiarę je syna.

 

Literatura:

L. Kalinowski,Geneza Piety średniowiecznej [w:] „Prace Komisji Historii Sztuki”, 10, 1952

M. Piwocka, Pieta w polskiej rzeźbie gotyckiej [w:] „Nasza przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce”, XXIV, 1966

The Encyclopedia of Sculpture, t. 3, red. A. Boström, NY-London, 2004

 

k.

Reklamy

4 thoughts on “Pietà

    • Hm, przyznam, że nie zajmowałam się tym okresem. Największe wrażenie w renesansie wywarła wszystkim znana Pieta Michała Anioła; nowym typem była Pieta z Chrystusem podtrzymywanym w pozycji stojącej (Pieta Rondanini tegoż autora) (chociaż podobny motyw znany był już w średniowieczu w postaci tzw. Piety Anielskiej, jakkolwiek jest to nieco inne opracowanie tematu).
      Na szybki rzut oka wnioskuję, że układy były miksem wszystkich znanych do tej pory, sztuka nie była już tak restrykcyjna i pozwalała na większą dowolność w poszukiwaniu jak najbardziej efektownej formy, ciała były też kształtowane naturalniej co stwarzało nową jakość artystyczną.
      Jak sie zdaje renesans najczęściej posługiwał się Pietą w formie Chrystusa leżącego na kolanach Marii, gdzie kompozycja była zbliżona do trójkąta; ciało Chrystusa jest bardziej naturalne i układa się miękko (Perugino Pieta ze św. Hieronimem i Marią Magdaleną; Pieta Sofonisby Anguissoli). Popularne było też budowanie wieloosobowych scen Opłakiwania, gdzie ciało Chrystusa było unoszone (Tintoretto, Rosso Fiorentino). W baroku najpopularniejszy był układ z Chrystusem wpółleżącym na ziemi z głową opartą na kolanach Marii (Agostino Carracci, Jusepe de Ribera, Jacob Jordaens). Temat częściej opracowywany był w malarstwie niż rzeźbie.
      Są to szybkie uogólnienia, chociaż mam nadzieję niedalekie od prawdy 😉

  1. Ciekawe. Przydało by sie jeszcze „słowo” na temat, w kierunku „co mamy w Polsce”, najstarsza, najcenniejsza, gdzie 🙂 takie tam. Pozdrawiam

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s