Sąd Ostateczny na sposób wschodni

Sąd Ostateczny, XVI w., warsztat kargopolski, Rosja.

Nie wiem jak Wy, ale ja na hasło „Sąd Ostateczny” myślę „Memling” (ale to już skrzywienie zawodowo-środowiskowe ^^). Okazuje się, że poza dobrze wszystkim znanymi Sądami średniowiecznymi, istnieje także fascynujący świat Sądów w tradycji malarstwa ikonowego. Kiedyś podczas wizyty w Przemyślu trafiliśmy na takie kurioza – węże, paciorki, czerwone rzeki, medaliony, diabełki – z czym to zjeść? jak to rozgryźć? Wbrew pozorom,w tym szaleństwie jest metoda ^^.

Sądy Ostateczne w malarstwie ikonowym były popularnym motywem głównie na przełomie XVI i XVII wieku. Są to jedne z największych wymiarowo ikon i cechują je duże wpływy sztuki zachodniej (np. personifikacja Śmierci). Ikony te posiadają złożony program ikonograficzny oparty na szerokim zestawie tekstów religijnych. W zależności od środowiska różnią się szczegółami, ale główny schemat posiada stałe motywy. Każda z nich dzieli się na kilka wielofigurowych stref.

W partii górnej zasiada Chrystus-Sędzia lub Bóg Sabaoth (lub obaj), nad nim aniołowie zwijają Wstęgę Nieba z wizerunkami słońca i księżyca, co symbolizuje nadejście końca. Po jego bokach znajduje się Niebiańska Jerozolima oraz rzędy Apostołów i świętych. Bezpośrednio przy Chrystusie umieszcza się Marię i Jana Chrzciciela. Pod tą grupą Deesis znajduje się Tron Przygotowania (gr. Etimasia, zasiądzie na nim Sędzia) z leżącą na nim Księgą Ewangelii, przy którym asystują Adam i Ewa. Pod Tronem znajdziemy Ważenie Dusz (gr. Psychostasis), wagę trzyma dłoń Boga, w której zamknięte są postacie – motyw ten zwany jest Sprawiedliwymi w ręku Boga.

Sąd Ostateczny, XVI/XVII w., okolice Przemyśla. Chrystus-Sędzia i Bóg Sabaoth.

Sąd Ostateczny, XVI/XVII w., okolice Przemyśla. Tron Przygotowania i Ważenie Dusz i Śmierć Grzesznika.

Od Tronu aż do dołu obrazu ciągnie się wąż, na którego ciele nanizane są koraliki, czyli Węzły Grzechów. Zawsze jest ich 21 i symbolizują konkretne grzechy, wśród których można znaleźć pijaństwo, czarnoksięstwo i brak litości. Często kręcą się przy nim postacie diabełków oraz aniołowie z duszą zmarłego – i tu dochodzimy do bardziej zawiłego problemu. Węzły te zwane są mytarstwami, słusznie kojarzącymi się z pojęciem myta. Według niektórych tekstów, dusza aby dostać się do Raju musi przejść przez kolejne komory/celnice, w których płaci myto ze swoich uczynków, czyli jest z nich rozliczana. Zagadnienie to widać dobrze na ikonie z Hankowic (MNK), gdzie zamiast węża z boku sceny umieszczono coś w rodzaju wieży, której kolejne piętra musi pokonać dusza (tzw. Wieża Oczyszczenia). Zdarza się, że ów Wąż Grzechu zamieniany jest na Rzekę Ognia, która na końcu przybiera kształt jeziora, w którym pławią się grzesznicy (jezioro to w sumie pojawia się zawsze i tak). Środek zapełnia także lanca, na której początku znajduje się anioł a na końcu Belzebub, w którego lanca owa jest wbita.

Sąd Ostateczny, XVI/XVII w., okolice Przemyśla. Wąż Grzechu, Śmierć Grzesznika i zwierzęta-symbole miast.

Sąd Ostateczny, 1 poł. XVII w., Lipie.

Boki węża lub rzeki zapełniane są kolejnymi rzędami świętych oraz sceną Prowadzenia narodów na sąd przez Mojżesza. W niższej strefie znajdują się medaliony (jest to pewien skrót myślowy ku lepszej lokalizacji, Łono Abrahama często wpisane jest w formę medalionu, Dysk Ziemi, siłą rzeczy, ma taki kształt z natury ^^’), w których znajdziemy po lewej Łono Abrahama, a po prawej aniołów wzywających mieszkańców ziemi na Sąd i wskrzeszenie zmarłych. Gdzieś pomiędzy porozrzucane są cztery zwierzęta symbolizujące cztery biblijne królestwa – Persję, Macedonię, Babilon i Rzym. Dodatkowo może się tu znaleźć scena ze Śmiercią Grzesznika i Śmiercią Prawego.

W najniższej, lub prawie najniższej, w zależności od fantazji malarza ^^ strefie przedstawia się Świętych kierujących się do Raju (po lewej) i Jezioro Ognia z Belzebubem trzymającym na kolanach Judasza (często ta urocza kompozycja umieszczona jest w paszczy Lewiatana) oraz strefy mąk piekielnych. Czasami pojawia się także postać mężczyzny przybitego do kolumny – jest to cnotliwy grzesznik, który z jednej strony prawdziwie hojnie rozdawał jałmużnę, ale z drugiej zbyt sobie folgował w swoich słabościach. Umieszczony pomiędzy Rajem a Piekłem może symbolizować Czyściec (a jest to o tyle kontrowersyjne, że Cerkiew nie znała takiego pojęcia). (Z góry przepraszam za rozciągnięcie dwóch poniższych ikon – walczyłam, poległam. W celu ujrzenia ikony w pełnej krasie grzecznie klikamy w obrazek ^^’)

Sąd Ostateczny, XVIII w., Rosja.

Sąd Ostateczny, ok. 1580, Rosja.

Ufff, przebrnęliśmy 🙂

k.

Ps – tak, wiemy, jesteśmy okropne, nic nie publikujemy, strona facebookowa leży odłogiem. Z jakiegoś powodu myślałyśmy, że ogarniemy życie na ostatnim roku magisterki. No jednak nie bardzo ^^

O ikonach słów kilka

Przemyśl i okolice mają wiele do zaoferowania, jednak mi zawsze już będą kojarzyć się z ikonami. Bez nich ta część kraju nie byłaby sobą, tamtejsze ikony wywarły na mnie takie wrażenie, że obiecałam sobie poświęcić tematowi więcej uwagi.

 Ikony powstały w kręgu kultury bizantyjskiej i jej spadkobierców – kościołów wschodnich. Są obrazami sakralnymi wyobrażającymi osoby święte, sceny biblijne i liturgiczno-symboliczne.  Słowo ikona pochodzi od ή είκών (gr. he eikón – obraz) i jej genezę wywodzi się od portretowego malarstwa późnoantycznego, które z czasem  nabrało cech uduchowionych.
Charakterystyczny dla ikon jest tradycyjny schemat ikonograficzny stosowany od wieków. Przy ich tworzeniu (pisaniu) używa się podlinników – wzorników ustalonych przez Kościół prawosławny zawierających przepisy technologiczne oraz schematy kompozycyjne i ikonograficzne. Najczęściej ikony malowane są płasko, linearnie, bez uwzględnienia perspektywy malarskiej, dającej złudzenie trójwymiarowości przestrzeni. Często są  pozbawione klasycznej perspektywy liniowej a znaczenie poszczególnych elementów jest podkreślane przez odpowiednio większa skalę. Kolory szat, gesty rąk i złocone tło mają znaczenie symboliczne. Ważne są także podpisy postaci i scen. Ikona nie powinna mieć związku z codziennością, ponieważ jest portretem świętego i musi odzwierciedlać, zgodnie z instrukcją Kościoła, to co w jego ciele i w jego twarzy było niezniszczalne.
Zasady powstawania ikon  są tak restrykcyjne ponieważ nie są one zwykłymi obrazami religijnymi – ich tworzenie było czynnością świętą zrodzoną w modlitwie. Uważano, że przedstawienia świętych są ich prawdziwymi portretami, prowadzili  oni bowiem rękę artysty.

Palce Chrystusa złożone w skrót “IC XC” (gr. IHCOYC (XPICTOC – Jezus Chrystus)

Najstarsze ikony pochodzą z VI w., a najbogatsze i najbardziej charakterystyczne są ikony ruskie z XIV – XV w. Za najwybitniejszego przedstawiciela moskiewskiej szkoły pisania ikon uważany jest Andriej Rublow. W Polsce malarstwo ikon rozkwitało na terenach południowo-wschodnich od ok. XIV/XV w. W powstawaniu lokalnych warsztatów pomagali malarze z ośrodków bizantyjskich. Jedne z najlepszych powstawały w Bieszczadach w tzw. zagłębiu ikon. Ich zbiory znajdują się w Muzeum Historycznym oraz Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Muzeum Narodowym i Muzeum Archidiecezjalnym w Przemyślu, Muzeum w Nowym Sączu oraz Muzeum w Zamku w Łańcucie.
Ikony malowane są zwykle na deskach (główne lipowych). Pokrywa się je klejem a następnie płótnem (nadającym podobraziu elastyczności), na które warstwami nanosi się grunt kredowo klejowy (lewkas).

Na podobrazie nanosi się wzór (grafija)   i złocenia – na ich miejsce nanosi się szelak (izoluje grunt i przez czerwonawą barwę podbije kolor złota) oraz mikstion (działa jak klej) i w końcu pokrywa płatkami szlakmetalu (z doświadczenia wiemy, że przeniesienie cieniutkich płatków na właściwe miejsce jest wyjątkowo irytującą zabawą).

Malowidło wykonuje się temperami nanosząc kolejno coraz jaśniejsze warstwy w celu wydobycia modelunku brył. Na koniec ikona pokrywana jest werniksem (olifa).


Najważniejsza ikoną jest oczywiście ikona Chrystusa. Kanon jej przedstawień przyjęto w IX w. – głowę Chrystusa otacza nimb krzyżowy, a jego szaty – niebieska i czerwona symbolizują naturę niebiańską i ziemską. Podstawowe rodzaje przedstawień to:

Pantokrator

Mandylion

Zbawiciel w siłach

Chrystus Emmanuel

Wielki Arcykapłan

Nie rozpaczaj po mnie Matko

Deesis

Chrystus Starotestamentowy

Chrystus Dobry Pasterz

Spośród przedstawień Matki Boskiej wyróżniamy :

Eleusa

Hodigitria

Oranta

Jednak tematyka ikon jest o wiele bogatsza – święci, sceny biblijne, przedstawienia liturgiczno-symboliczne, czasem zdumiewające fantastyką motywów.

Koimesis – Zaśnięcie Matki Bożej

Wizja proroków Izajasza i Ezechiela.

Płonący Krzak

Zdumienie Sysoesa

Źródło Życia

k.