Viri illustres

Neun Gute Helden, ratusz w Kolonii, XIV w.

Szukałam ostatnio w sieci dodatkowych informacji na temat motywu Viri Illustres, czyli Sławnych Mężów, jednak szybko okazało się, że po kilku linijkach temat właściwie się wyczerpał. Nie można tak tego zostawić, dlatego powstał ten wpis. Fajnie tak sobie uzupełniać internety ^^’

Motyw ten jest ważny (głównie dlatego, że pisze o nim magisterkę ^^, ale też) dla sztuki – jego klasyczna wersja pojawia się często w dziełach renesansowych i barokowych, a średniowieczna odmiana była szalenie popularna w swojej epoce. Oprócz dekoracji przedmiotów codziennego użytku był bardzo ważnym elementem wymowy ideologicznej ratuszy miejskich i sal sądowych. Ponieważ ciężko omawiać ten motyw bez obszernych studiów konkretnych przypadków skupimy się na jego pochodzeniu i rozwoju.

Hendrik Goltzius, Marek Kurcjusz, Rzymscy Bohaterowie, 1586.

Aby mówić o motywie Viri Illustres, potrzebny jest ów tytułowy Sławny Mąż, czyli, ogólniej mówiąc – bohater. Bohaterów jednak mitologie, dzieła literackie i historia stworzyły wielu, nie każdy z nich zaś został sławnym mężem. Jak zatem rozpoznać czy mamy do czynienia z właściwym bohaterem? Istniały specjalne spisy sławnych mężów, w dziełach literackich czy plastycznych zestawiano ich w cykle i galerie. W Italii korzystano, rzecz jasna, z bohaterów antycznych (Uomini Famosi); na północ od Alp wciągano na listy także postacie z Biblii oraz legend (Nine Worthies, Neuf Preux). Owe cykle i galerie mogły być jednak szybko poszerzane o dowolne postacie i często rozrastały się do długich list. Z czasem oprócz klasycznych polityków, wojskowych, twórców czy innych zasłużonych postaci zaczęto dodawać również ważne osobistości z historii najnowszej.

Inną, i najważniejszą, cechą, która pozwoli nam na zidentyfikowanie sławnego męża jest kontekst w jakim został przedstawiony – musi on mieć wymowę moralizującą. Sławni mężowie byli bowiem używani jako exempla – mieli być przykładami właściwych postaw i cnót i  swoją historią zachęcać społeczeństwo do określonych, pożądanych zachowań (najczęściej związanych z patriotyzmem).

Izaak van den Blocke, Sala Czerwona ratusza Głównego Miasta w Gdańsku, 1606-1608, przykład zastosowania sławnych mężów w dekoracji municypalnej.

Augsburg, Goldener Saal, 1615-24.

Podsumowując – viri illustres to bohaterowie z zamierzchłej historii (antycznej, biblijnej lub, rzadziej, z legend), którzy wsławili się godnymi zapamiętania czynami, które mogą przysłużyć się przyszłym pokoleniom i być dla nich wzorem. Bohaterowie mogą występować pojedynczo lub być łączeni w cykle. Sposób ich połączenia (określone postacie lub wybrane historie) sugeruje cechy i cnoty, które są w ten sposób przedstawiane i pożądane w naśladowaniu przez innych (np Brutus i Katon Młodszy – walka o wartości republikańskie, Mucjusz Scaewola i Attyliusz Regulus – oddanie ojczyźnie ponad wszystko).

Philip Galle, Mucius Scaevola, XVI w.

Określenie to znane było już w starożytnej Grecji i Rzymie, często jednak odnosiło się do sławnych osobistości czasów ówczesnych (np. filozofowie czy pisarze), okrzepło nieco w średniowieczu, aby ukonkretyzować się i stać się właściwym motywem w czasach renesansu. Początki pojęcia można zapewne łączyć z początkami narodzin idei bohatera, ale jest to stwierdzenie dość ogólne. Klasyczny motyw sławnych mężów miał swoje źródło w literaturze antycznej. W jego wykształceniu pomogły mowy – to w nich greccy autorzy zaczęli wplatać elementy moralizatorstwa i wprowadzili pojęcie dobra i zła jako czynniki oceny zachowań. Nie bez znaczenia były też dzieła historyczne  – od czasów Herodota i jego cyklicznego rozwoju historii, którego siłą napędową były czyny ludzkie, zaczęto zwracać uwagę na wybitne jednostki i ich wybitne czyny, jako wzór zachęcający  innych do działań.

Jak to bywało w starożytności, Grecy ustawili podwaliny, jednak ostatnie słowo należało do Rzymian. Pierwsze spisy sławnych postaci z prawdziwego darzenia zawdzięczamy czwórce znajomych z I w pne – Warronowi, Attykusowi, Cyceronowi i Korneliuszowi Neposowi. Attykus właściwie nie napisał nic epokowego w tym temacie, ale pozostała trójka uważała go za inspirację własnych dzieł. Cyceron stworzył listy sławnych mówców, co także nie było szczególnym osiągnięciem, jednak badacze z jakiś względów uznali jego prace za ważne w rozwoju tematu. Być może dlatego, że to Cyceron 😛 . Warron był autorem dzieła o tytule Hebdomades sive Imagines. Niezachowane Hebdomady zawierały biografie siedmiuset wybitnych postaci Greków i Rzymian przedstawionych w siedmiu kategoriach (królowie i wodzowie, mężowie stanu, poeci, prozaicy, naukowcy, artyści i przedstawiciele innych dziedzin). Każdy biogram zawierał portret z epigramem i tekstem prozaicznym, który wychwalał przedstawioną osobistość. Nepos stworzył De viris illustribus (zachowana tylko jednak księga i fragmenty), w których przedstawiał osiągnięcia opisywanych przez siebie postaci, zestawiał je i porównywał, dodając do tego element moralizatorski (ważne!). Nepos bazował na dziełach wcześniejszych, jednak nigdzie wcześniej nie użyto wyrażenia de viris illustribus czym ewidentnie się wsławił ^^.

Od czasów przetarcia szlaków przez ową czwórkę rzymian nastąpił prawdziwy wysyp kompilacji żywotów sławnych mężów – powstały De Viris Illustribus Pliniusza Młodszego, Vitae i Mulierum Virtute Plutarcha, De Viris Illustribus i De Vitis Caesarum Swetoniusza.  Korzystano także z dzieł historyków np. z nieśmiertelnego Ad urbe condita Liwiusza czy kultowych Facta et dicta Waleriusza Maksymusa. Dlaczego tyle tu o literaturze? Ano dlatego, że wszystkie późniejsze realizacje tematu w sztuce były oparte właśnie na tych dziełach antycznych.

Andrea del Castagno, Pippo Spano, Cykl Sławnych Mężów, Villa Carducci ok. 1450.

Domenico Ghirlandaio, Brutus, Muciusz Scaewola i Kamillus, Sala dei Gigli, 1482-84.

Domenico Campagnola i Stefano Dall’Arzere, Sala dei Giganti, Padwa, 1539-40.

Starożytni bohaterowie nigdy zupełnie nie odeszli w niepamięć, zmienił się jednak powód ich admiracji – rzymska virtus uważająca poświęcenie dla ojczyzny za najwyższe dobro ustąpiła w średniowieczu miejsca typowo rycerskim standardom – bohaterstwu, władzy i przygodzie. Średniowiecze stworzyło własny odpowiednik viri illustresDziewięciu Dobrych Bohaterów, zwanych też Neuf Preux i The Nine Worthies. Analogicznie do nich w końcu XIV w. stworzono Dziewięć Dobrych Bohaterek. Były to, zgodnie z zamiłowaniem umysłu średniowiecznego do symboliki i liczb, trzy triady, z których każda reprezentowała inną kategorię postaci. Bohaterowie rozpoczęli swoją karierę od utworu Vouex du Paon napisanego ok. 1310 r. przez Jacquesa de Longuyon. Ich kanon ustalił Hans Burgkmair w zbiorze drzeworytów Osiemnaście cnót (w końcu coś o sztuce, co nie? ^^’) Dobrzy bohaterowie:  bohaterowie pogańscy – Hektor, Aleksander Wielki i Juliusz Cezar; bohaterowie starotestamentowi – Dawid, Jozue i Juda Machabeusz; bohaterowie chrześcijańscy – Król Artur, Karol Wielki i Godfrey de Buillon. Dobre bohaterki: pogańskie heroiny – Lukrecja, Weturia i Wirginia, starotestamentowe – Estera, Judyta i Jael, a chrześcijańskie – Helena, Brygida i Elżbieta.

Hans Burgkmair, Drei heidnische Helden: Hektor, Alexander und Cäsar, 1519.

Hans Burgkmair, Drei Guten Gaidin: Lucretia, Veturia, Virginia.

Pentesilea, Petit armorial équestre de la Toison d’or, fol. 248, 1460-70.

Semiramida, De mulieribus claris, Boccacio, BNF, Français 599, Folio 5v, XV-XVI w.

Maestro Castello della Manta, Dziewięciu Dobrych Bohaterów i Dziewięć Dobrych Bohaterek, Castello della Manta, ok. 1420.

Fascynacja tematem sławnych mężów przeżyła druga młodość w czasach renesansu. W Italii pisali o nich np. Giovanni Gollona, Guglielmo Pastrengo, Petrarka, Boccacio; każde z dzieł nosiło wielce oryginalny tytuł De viris illustribus 😉 (no, ewentualnie Boccacia De casibus virorum illustrim oraz De claribus mulieribus – pierwszy osobny zbiór sławnych kobiet). Literatura późniejsza nie stworzyła już właściwie żadnego dzieła o tym schemacie, ale sławni mężowie pojawiali się w prawie każdym poważniejszym traktacie o tematyce moralno-politycznej jako ilustracja postaw i zachowań np. Virtutum et vitiorum exempla Guillaume’a Perault, De ethica Bartholomeusa Keckermanna.

Literatura:

Christiane L. Joost-Gaugier, The Early Beginnings of the Notion of „Uomini Famosi” and the „De viris Illustribus” in Greco-Roman Literary Tradition [w:] „Artibus et Historiae”, Vol. 3, No. 6 (1982)

Theodor E. Momsen, Petrarch and the Decoration of the Sala Virorum Illustrium in Padua [w:] „The Art Bulletin”, vol. 34, no. 2 (Jun. 1952)

James J. Rorimer, Margaret B. Freeman, The Nine Heroes Tapestries at the Cloisters [w:] „The Metropolitan Museum of Art Bulletin”, May 1949

Horst Shroeder, Der topos der Nine Worthies in Literatur und bildender Kunst (Göttingen) 1971

k.

Pogrzeb w starożytnej Grecji

Hermes transportujący zmarłą w rydwanie.

Starożytni grecy wierzyli w nieśmiertelną duszę – był nią duch psyche, który w postaci laleczki kore, mieszkał w źrenicy oka. Psyche opuszczała człowieka w chwili śmierci jako widmo eidolon i żyło dalej jako cień skia, utrzymując łączność z żywymi przez sny. Dusza była nieśmiertelna, ale też bezradna, chociaż mogła mieć dobry lub zły wpływ na żywych. Kult zmarłych ta nomima, zobowiązywał do wyprawienia pogrzeby – był to warunek dostania się duszy do świata podziemnego, gdzie była prowadzona przez Hermesa Psychopomposa – Wiodącego Dusze.

W czasach mykeńskich zwłoki grzebano, w homerowych palono, a dwa/trzy wieki później znów grzebano. Wokół konającego gromadziła się rodzina i przyjaciele, po ostatnim tchnieniu zamykano mu powieki i usta. Ciało myto (z wyjątkiem głowy), namaszczano balsamem i owijano w białą tkaninę stroma/epiblema, tak przygotowane ciało kładziono na marach, nogami w stronę drzwi. Zmarłego opłakiwano zawodząc, ścinając włosy, które kładziono na zmarłym, posypując się popiołem i uderzając w piersi. Na stosie obok zwłok kładziono złożone w ofierze zwierzęta i ulubione przedmioty zmarłego. Stos gaszono winem, popioły polewano winem i oliwą i zbierano je do urny, która okrywszy ozdobna tkaniną składano w grobie.

Prothesis z krateru dipylońskiego, 750 p.n.e.

Zmarły na marach, kolumna nagrobna, 500 p.n.e.

Prothesis, plakieta nagrobna, ok. 520–510 p.n.e.

Stela, ok. 530 p.n.e.

W epoce klasycznej pogrzeby rozrosły się w okazałe uroczystości. Ciało przygotowywano podobnie, dodawano tylko kwiaty. Zmarły wystawiany był na widok publiczny, wystawienie to zwano prothesis. Mary osłaniano parasolem, aby zmarły nie skalał promieni słonecznych. Obok mar na stoliku umieszczano ulubione przedmioty, które potem składano do grobu wraz z naczyniami z winem i oliwa. W drugim dniu, po jednodniowej żałobie, wynoszono zwłoki z domu – ekphora. Czyniono to wcześnie rano, żeby znów ochronić promienie słoneczne przed widokiem zmarłego. W milczącym orszaku pogrzebowym szli mężczyźni w czarnych lub szarych szatach z obciętymi włosami, za nimi mary i na końcu kobiety. Na cmentarzu odbywała się ostatnia cześć uroczystości – taphe, czyli grzebanie. Ciało wkładano do trumny z gliny, drewna cedrowego lub kamienia albo urny w przypadku spalenia. Na nagrobkach widniały portrety zmarłych i inskrypcje, ustawiano na nich lekyty i kwiaty, zwłaszcza narcyzy. Bogatsze groby wieńczono posągami, stelami nagrobnymi i obsadzano cyprysami – symbolem żałoby. Płaczki odnosiły do domu mary i całun, kobiety odchodziły pierwsze, mężczyźni na końcu wypowiadając trzykrotnie słowo chaire– ciesz się.

Prothesis, attycki czerwonofigurowy loutrophoros, ok. 470-460 p.n.e.

Hypnos i Thanatos niosący ciało Sarpedona, attycki biało gruntowany lekythos, ok. 440 p.n.e.

Pożegnanie ze zmarłym,attycki biało gruntowany lekythos, koniec V w.p.n.e.

Wizyta przy grobie, attycki biało gruntowany lekythos, ok. 460 – 450 p.n.e.

Kobieta przystrajająca grób wieńcami, attycki biało gruntowany lekythos, ok . 420-410 p.n.e.

Kobiety składające ofiary na grobie, attycki biało gruntowany lekythos, ok. 470–460 p.n.e.

Kerameikos- cmentarz w Atenach.

Stela, poł. IV w.p.n.e.

Stela Demetrii i Pamfilii, IV w.p.n.e.

Stela, ok. 450–440 p.n.e.

Stela, 2 poł. III w.p.n.e.

Stela, I w.p.n.e.

Hermes Psychopompos, attycki biało gruntowany lekythos, 450 p.n.e.

 

(Na podst. – Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym.)

k.

Willa Hadriana

Hadrian (117-138 n. e.)

W Tivoli (staroż. Tibur) znajduje się kompleks zabudowań składający się na willę Hadriana. Wybudowana w latach 118-138 n. e. willa jest największą tego typu rezydencją cesarską – ponad 30 budynków rozlokowanych na obszarze ok. 200 hektarów. Prace w tym złożonym architektonicznie obiekcie nadzorował osobiście cesarz, znany ze swoich zainteresowań sztuką i nauką.

Poza swoimi rozmiarami i luksusem willa zadziwiała przede wszystkim architekturą – cesarz zainspirowany objazdem Imperium postanowił wznieść na terenie willi obiekty naśladujące budowle widziane w różnych zakątkach Imperium Rzymskiego, szczególną uwagę poświęcając Grecji i Egiptowi. W willi można podziwiać m.in. kopię Serapeum – świątyni Serapisa z Canopos czy portyk Stoa Pikile z Aten.

W połowie XVI w. kardynał Hipolit d’Este zlecił zaprojektowanie swojej willi. Architekt Pirro Ligurio czerpał inspiracje z rozwiązań zastosowanych w rezydencji Hadriana, w której prowadził wykopaliska archeologiczne. Dzięki odkryciu bogactwa i różnorodności fontann i nimfeów oraz wyrafinowanych dekoracji i wysokiej klasy marmurów powstał projekt willi d’Este. Jednocześnie zaczął się, trwający ponad 300 lat, proces systematycznego ogałacania willi z ozdób i sprzętów. Z rezydencji Hadriana pochodzą m. in. Dyskobol, Diana z Wersalu, Antinous Kapitoliński czy Młody i Stary Centaur.

Teatr Morski.

Teatr Morski.

Wielki Staw.

Canopus – Serapeum.

Canopus.

Canopus.

Canopus – kariatydy.

Poikile.

Sala Filozofów i Wielkie Łaźnie.

Grecka Biblioteka.

Hospitalia (dom gościnny).

Hospitalia – mozaika.

Praetorium.

Praetorium.

Piazza d’Oro.

Wielkie Termy.

Wielkie Termy.

Budynek z Trzema Eksedrami.

Pałac cesarski – fragment.

Świątynia Wenus.

Opus sectile.

k.

Domus Romana

Domus – standardowy dom miejski. Od czasów cesarstwa termin stosowany był na określenie luksusowych rezydencji arystokracji.

Dom starorzymski, z okresu królestwa i republiki, składał się z 3 części – przedniej atrium, środkowej tablinum i z otwartego, otoczonego kolumnami peristilum. Do domu wchodziło się przez kryty przedsionek vestibulum, gdzie gości witał mozaikowy napis SALVE (w wypadku mniej gościnnych gospodarzy CAVE CANEM). Atrium – główna sala, centum życia rodzinnego kryta była spadzistym do wnętrza dachem z otworem compluvium, przez który w basenie impluvium zbierała się woda deszczowa. W atrium znajdował się ołtarz Westy oraz lararium – kapliczka z posążkami Larów i Penatów – opiekuńczych bóstw domowych. Wokół niego znajdowały się pokoje użytkowe – sypialnie – cubiculum, jadalnia – triclinum, izby niewolników i spiżarnie. Bezpośrednio z atrium przechodziło się do pokoju pana – tablinum, a z niego do ogrodu – hortus. Ściany po prostu bielono a podłoge stanowiło gliniane klepisko.

Atrium

Lararium, Casa dei Vetti, Pompeje.

Dom poety Tragicznego, Pompeje.

Od połowy II w. p.n.e. powstało nowy typ domu oparty na wzorach greckich, czyli dom grecko-rzymski. Atrium spełniało teraz rolę reprezentacyjnego hallu, a życie rodzinne przeniosło się do rozbudowanego perystylu. Sadzono w nim rośliny i ozdabiano dziełami sztuki, mieściła się tam także piscina, czyli sadzawka. Do peristilum przylegała exhedra, która była obszernym pokojem, podobnym do tablinum i spełniał rolę salonu lub wspólnej jadalni. W najbardziej zbytkownych domach, dodatkowo budowano biblioteki, osobiste gimnazjony i hipodromy czy termy.Domy tego okresu charakteryzowały się duża powierzchnią i bogatym wystrojem – klepiska zastąpiono mozaikami a ściany zdobiono freskami, stiukami i marmurami.

Atrium, Dom Marca Lucretiusa Fronto, Pompeje.

Cubiculum, Willa Misteriów, Pompeje.

Triclinium, Willa Misteriów.

Perystyl, Casa dei Vetti, Pompejei.

Piscina.

Bogatszymi formami rzymskich domów były wille – domy na wsi służący działalności rolniczej i przyjemnościom. Założenia dzieliły się na 2 części – pomieszczenia robotnicze i dla służby – pars rustica i wygodną rezydencję właściciela – pars urbana.Obok willi wiejskich (villa rustica) istniały także wille nadmorskie (villa maritima) i miejskie (villa urbana).

Najbardziej znanym założeniem tego typu jest Willa Hadriana w Tivoli (niesamowity kompleks zdecydowanie zasługujący na osobny post ;)).

Willa Hadriana, Tivoli.

Willa Misteriów, Pompeje.

Najbardziej charakterystyczną rzeczą w domu rzymskim były freski. Najwięcej z nich zachowało się w Pompejach, dlatego malarstwo pompejańskie stało się umownym terminem, którym określa się rzymskie malarstwo ścienne z okresu od II w. p.n.e. do 79 n.e. Dzieli się ono na 4 grupy stylowe a podziału w 1888 roku dokonał August Mau.

Styl pierwszy inkrustacyjny – II w.-ok. 80 p. n. e.

Cechowała go imitacja barwnych, marmurowych wykładzin ściennych. Płaszczyzna ściany została podzielona na trzy poziome części. Najniższy pas naśladował cokół. Malowany był na żółto, co odpowiadało kolorowi drewna. Część środkowa zdobiona była płaskimi płytami układanymi poziomo w kolorach naśladujących wielobarwne marmury, wieńczył ją gzyms ze stiuku. Najwyższy pas stanowiła gładka, biała ściana, czasem wykończona pasem drugiego gzymsu. Podział uzupełniany był przez stiukowe pilastry.

Villa di Arianna, Stabiae.

Dom Salustiusza, Pompeje.

Casa sannitica, Herkulanum.

Styl drugi – architektoniczny – 80-15 p.n.e.

Jego wyróżnikiem są iluzjonistyczne przedstawienia pejzażu i motywów architektonicznych. Dekoracja miała wprowadzić wrażenie większych przestrzeni. Na ścianach pojawiły się imitacje obrazów tablicowych przedstawiające sceny mitologiczne a elementy sztukaterii stopniowo zostały zastępowane ich malarskimi odpowiednikami. Po 70 r. p.n.e. wprowadzone zostały malarskie iluzje naśladujące prześwity w ścianach, pojawiły się także pierwsze naśladownictwa obrazów tablicowych. Po roku 50 p.n.e. zaczęto wprowadzać zmiany potęgujące wrażenie przestrzeni, dekoracje coraz bardziej przypominały dekoracje teatralne. Wprowadzono też pejzaż ogrodowy wraz z ogrodową architekturą. W latach czterdziestych wprowadzone zostały duże kompozycje pokrywające całe ściany w taki sposób, jakby one w ogóle nie istniały lub były przeźroczyste, a widoczny pejzaż oglądany był w naturze. Po 40 p.n.e  stopniowo zaczęto zamykać otwarte prześwity, coraz częściej stosowane były dekoracje malowane wprost na ścianach w formie obrazów tablicowych.

Dom Labirytnu, Pompeje.

Villa Oplontis, Pompeje.

Willa Misteriów, Pompeje.

Cubiculum, Willa P. Fanniusa Synistora, Boscoreale.

Willa P. Fanniusa Synistora.

Willa P. Fanniusa Synistora.

Kobieta grająca na kitarze, Willa P. Fanniusa Synistora.

Styl trzeci egiptyzujący – ok. 20 p.n.e. do 50 r. n.e.

W tym okresie zanika iluzjonizm, przestrzega się ścisłej symetrii podziału ściany i centralnej kompozycji dekoracji. Płaszczyzny rozdzielone są malarskimi motywami geometrycznymi lub roślinnymi w formie girland rozwieszonych pomiędzy smukłymi kolumienkami, przypominającymi podstawy kandelabrów. Pola środkowe zajmują imitacje obrazów. Boczne płaszczyzny zdobiono pojedynczymi motywami w formie figur, mniejszych obrazków. W tle pojawiają się delikatne motywy ptaków lub częściowo fantastycznych zwierząt. Często wprowadzane były rośliny i zwierzęta charakterystyczne dla pejzażu egipskiego.

Tablinum, Dom M. Lucretiusa Fronto, Pompeje.

Hektor i Andromacha, Dom M. Lucretiusa Fronto.

Dom M. Lucretiusa Fronto.

Casa degli Amorini Dorati, Pompeje.

Casa del brazalete de oro, Pompeje.

Casa del brazalete d’ oro.

Casa del brazalete d’ oro.

Casa del brazalete d’oro.

Willa Agryppy Postumusa, Boscoreale.

Styl czwartyiluzjonistyczny – 50-100 n. e.

Dla ostatniego stylu charakterystyczny jest silny iluzjonizm – ściany rozbite są wieloplanowo malowanymi motywami architektonicznymi, często w fantastycznych układach. Zanikł podział płaszczyzny ściany na trzy części, chociaż dalej popularne są kopie obrazów tablicowych.Inną cechą jest różnorodność tematyki (sceny rodzajowe, teatralne, martwe natury, pejzaże) oraz bogactwo barw i wielość szczegółów.

Insula Occidentalis, Herculanum.

Scena z „Ifigenii w Taurydzie” Eurypidesa, Casa dei Vettii, Pompeje.

Ślub Zefira i Chloris, Casa del Naviglio, Pompeje.

Muza, Termy, Hospitium dei Sulpicii, Murecine.

Scena z rybakiem i kapłanem przed sarkofagiem Harpocratesa, Świątynia Izydy, Pompeje.

Stragan z chlebem, Praedia of Julia Felix, Pompeje.

Polifem i Galatea, Casa dei Capitelli colorati, Pompeje.

Martwa natura z brzoskwiniami, Herkulanum.

Martwa natura z ptakami, jajkami i brązowymi naczyniami, Praedia di Iulia Felix, Pompeje.

k.